Voor onze tochtjes naar plaatsen waar we nog nooit zijn geweest, reden wij dit keer naar Bochum. Volgens een Nederlands reisbureau is Bochum ‘een stadje in het Ruhrgebied’, maar dat stadje is qua inwoners en oppervlakte praktisch even groot als Utrecht, dus zoiets zegt meteen veel over onze kennis van Duitsland.
We reden er trouwens heen via Kleef of Kleve, de standplaats van Johan Maurits van Nassau (1604-1679), bijgenaamd ‘de Braziliaan’. Als jonge verslaggever heb ik eens een reis gemaakt langs de forten die Johan Maurits aan de Braziliaanse kust heeft laten bouwen. Dankzij hem kwam ik terecht in Recife, Bahia en Natal en bewonderde ik de antieke kanonnen van de West Indische Compagnie, die gericht waren op de oceaan.
Terug in Holland ging Johan Maurits in het Mauritshuis te Den Haag wonen, maar hij stierf vlak bij Kleve, waar nog steeds vele sporen van hem te vinden zijn. Ga ook eens naar Schenkenschans, een verborgen vesting aan de Rijn, waar Johan Maurits nog gevochten heeft. Om daar te komen, rijd je door een uiterwaarde vol ganzen, buizerds en zilverreigers. Als je die ziet opvliegen, kun je jezelf er rekenschap van geven dat Johan Maurits tegenwoordig is gecanceld vanwege de slavenhandel waarmee hij rijk is geworden.
Over de auteur
Max Pam is schrijver en columnist van de Volkskrant. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Nog een tip: ga in Kleve niet naar het Koekkoekhuis, want dat is tijdelijk wegens verbouwing gesloten. Barend Cornelis Koekkoek (1803-1862) was een Nederlandse schilder die beroemd is geworden met romantische voorstellingen. Mijn lievelingsschilderij is een enorm landschap van de Rijn, met helemaal bovenin een piepklein wit stipje. Het schilderij heet: De meeuw.
Deze inleiding vol nutteloze en overbodige informatie is nodig om ons uiteindelijke reisdoel te benoemen: wij gingen namelijk naar Bochum voor De kale zangeres. Dat is de titel van het toneelstuk van Eugène Ionesco, dat onder de regie van de Nederlander Johan Simons wordt opgevoerd in het Schauspielhaus van Bochum. Een paar jaar geleden heeft Simons als intendant bijgetekend en zodoende hangt het konterfeitsel van Pierre Bokma en van andere Nederlandse acteurs in de schouwburg aldaar aan de muur.
Zoals De meeuw een van mijn lievelingsschilderijen is, zo is De kale zangeres een van mijn lievelingstoneelstukken. Het is de klassieker van het moderne, absurdistische toneel. Van Pinter tot Wim T. Schippers, allemaal zijn ze schatplichtig aan Ionesco. Het stuk draait om twee typisch Engelse echtparen, Smith en Martin, die maar een eind in het rond zwetsen en toch ook weer niet. Van één echtpaar komen de echtelieden er halverwege het stuk achter dat ze tot hun verbazing op hetzelfde adres wonen en met elkaar getrouwd zijn. Een hoofdrol is er ook voor de brandweerman met helm, die na vele malen aangebeld te hebben, binnentreedt met de mededeling dat hij op zoek is naar een brandje. De brand wordt echter niet gevonden.
Dat doet sterk denken aan de zoekopdracht die de filosoof Ludwig Wittgenstein gaf aan zijn studenten, om na te gaan of zich in de collegezaal misschien een rinoceros bevond. Zijn collega Bertrand Russell vond dat onzin en ze kregen er ruzie over. En dat doet weer denken aan een ander stuk van Ionesco, inderdaad getiteld De rinoceros, waarin bewoners van een stadje zo maar ineens veranderen in neushoorns en zich daar ook maar bij neerleggen. Wat moet je anders?
Overigens wordt de kale zangeres maar één keer genoemd, komt zij verder in het hele stuk niet voor. Naar ik meen heeft een ander de titel voor Ionesco bedacht, toen hij zag dat Ionesco zelf tekenen van kaalheid vertoonde. Het stuk is in 1949/50 geschreven en de eerste keer dat ik het zag, moet in 1967 zijn geweest. Dat was in een opvoering van Toneelgroep Studio, onder regie van Kees van Iersel. Bijzondere herinnering bewaar ik aan Loudi Nijhoff, die een zeer pinnige Mrs. Smith neerzette. Ze was toen al een wat oudere actrice, waar een jongeman als ik onmiddellijk verliefd op raakte. In datzelfde jaar, zo vond ik, werd het stuk ook opgevoerd door de Noorder Compagnie, met Rutger Hauer als brandweerman. Ach, wat had ik ook die voorstelling graag willen zien!
De kale zangeres is nog altijd springlevend. In Parijs wordt het sinds 1957 dagelijks opgevoerd. Alleen The Mouse Trap, naar een boek van Agatha Christie, loopt in Londen nog langer. De opvoering in Bochum beantwoordde volledig aan mijn verwachtingen en kennelijk ook aan dat van het publiek, want de acteurs moesten verschillende malen terugkomen voor applaus.
Als u eens genoeg heeft van al dat geleuter door Donald Trump, Geert Wilders of Frans Timmermans en u wilt een keer iets bijzonders zien dat echt helemaal over niets gaat – en toch ook weer niet – dan moet u beslist naar Bochum reizen. Het werkelijke niets kan een mens opluchten en zeer heilzaam zijn.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns