Voor de artikelenreeks Liefdesbrieven van een kampbeul dook journalist Rik Kuiper in het leven vanoorlogsmisdadiger Willem van der Neut. Het boek dat daaruit voortvloeide geeft hem een nog completer beeld van wie de man was en hoe hij tot zijn daden kwam.
‘Het meest complexe verhaal dat ik ooit heb geschreven’, noemde Volkskrant-verslaggever Rik Kuiper zijn artikel over de tot levenslang veroordeelde ‘beul van Amersfoort’ in 2021. Het verhaal was zo lang geworden dat het in afleveringen werd opgeknipt, als een soort Netflix-serie, die zowel (online) te lezen als te beluisteren is. En inderdaad: aan spanning en cliffhangers geen gebrek.
Hoe het begon: dankzij een medewerker van het NIOD kreeg Kuiper in 2017 een stapel liefdesbrieven in handen van de tot levenslang veroordeelde oorlogsmisdadiger Willem van der Neut. Hij schreef ze tussen 1946 en 1952 vanuit verschillende gevangenissen en interneringskampen aan de moeder van zijn zoon Fokko.
Kuiper wist meteen dat die brieven iets bijzonders waren. Hij zocht contact met Fokko, een zeventiger inmiddels, en probeerde met hem de levensgeschiedenis van Van der Neut te reconstrueren. Zo reisden ze gezamenlijk af naar het Duitse stadje Uslar, waar Fokko’s vader in 1952 naartoe vluchtte nadat hij samen met zes andere oorlogsmisdadigers uit de koepelgevangenis van Breda had weten te ontsnappen.
Het complexe, vertelde Kuiper bij het verschijnen van de Volkskrant-serie, zat hem onder meer in de vraag hoe Van der Neut te portretteren. Mocht hij als schrijver eigenlijk wel empathie wekken bij de lezer voor deze man, die gevangenen in Kamp Amersfoort mishandelde en vele executies voltrok? Kuiper wilde een mens van vlees en bloed van hem maken, maar zijn daden zeker niet bagatelliseren. Dat maakte van het schrijven een balanceeract.
Een ander zou blij zijn dat het af was, maar jij dacht: ik ga nog even door en maak er een boek van?
‘Ik was eerst dolblij dat het voorbij was. Ik had me helemaal in vastgezogen in het onderwerp en zitten worstelen met hoe ik het allemaal moest opschrijven. Ik kreeg wel verzoeken van uitgevers om er een boek van te maken, maar ik had geen zin om alle eindjes die ik aan elkaar had geknoopt weer los te trekken en daar iets nieuws van te maken. Na een jaar begon het toch te kriebelen. Mijn droom was ooit nog een mooi, gedegen non-fictieboek te schrijven. Ik kon wel een nieuw onderwerp zoeken, maar ik wist dat ik nog heel veel ongebruikt materiaal in mijn computer had.’
Zoals?
‘Vooral wat er aan het Oostfront gebeurde: de aanval van Hitler op de Sovjet-Unie, de gruwelijkheden die daar gepleegd zijn, aan beide zijden. Toen ik daar meer over ging lezen, besefte ik dat Van der Neut daar mogelijk bij betrokken was geweest.
‘Dat hele Oostfront had ik in de krant in anderhalve alinea afgedaan, dus ik had iets belangrijks links laten liggen. De anderhalf jaar dat hij daar als soldaat van de Waffen-SS geweest is, móéten hem hebben gevormd als mens, en de kiem hebben gelegd voor zijn misdadige gedrag later in Kamp Amersfoort. Ook over zijn jeugd had ik weinig geschreven, en over de executies die hij in Kamp Amersfoort heeft voltrokken.’
Je zoektocht werd er niet minder ingewikkeld op. Hoe heb je het aangepakt?
‘In het Nationaal Archief, waar de oorlogsdossiers liggen (het Centraal Archief voor de Bijzondere Rechtspleging, CABR, red.) had ik voor de serie alles blind zitten overtypen, urenlang. Vaak gedachteloos, dus ik kende mijn materiaal niets eens heel goed. Dankzij al die overgeschreven rechtbankstukken kon ik de gruwelijkheden verder uitbouwen en veel zaken tot in detail reconstrueren, zoals de toedracht van de executies.
‘Ook voor het liefdesverhaal had ik nog veel ongebruikt materiaal liggen. Dat vormde de basis, vervolgens belandde ik in allerlei andere archieven, bijvoorbeeld in Den Bosch, waar ik het archief vond van Van der Neuts advocaat. En in Hannover, waar ik Duitse processtukken vond. Toen Nederland West-Duitsland om uitlevering van de ontsnapte oorlogsmisdadiger Van der Neut verzocht, moest hij zien aan te tonen dat hij aan het Oostfront, vanwege zijn verdiensten daar, het Duitse staatsburgerschap had verkregen. Ik deed nog een paar prachtige vondsten.’
Soms is het gekmakend, schrijf je: het ene moment denk je te weten wat er is gebeurd, het volgende moment trek je alles weer in twijfel. Wanneer bijvoorbeeld?
‘Dit verhaal put uit allerlei bronnen waarbij je vraagtekens moet zetten, dat was het ingewikkeldst. Die brieven moesten allemaal door de censuur, dus Van der Neut zal dingen hebben verzwegen. De rechtbankstukken focussen op de juridische werkelijkheid, de misdaden, en laten alles daaromheen weg. En de getuigen die zijn gehoord, oud-gevangenen van Kamp Amersfoort, hadden ook een belang. Die dachten, begrijpelijk: die schoften van een bewakers gaan we aan de hoogste boom hangen. Er zijn signalen dat ze de boel hebben aangedikt.
‘Dat maakte het gecompliceerd om te beoordelen hoe sadistisch Van der Neut was als bewaker. Ik vind het frustrerend dat ik dat niet precies kan achterhalen. En dat ik het frustrerend vind, vind ik dan weer ongemakkelijk, omdat ik daarmee de schijn kan wekken dat ik pogingen doe hem minder sadistisch te laten lijken.’
Wat heeft je het meest geraakt of verbaasd tijdens deel twee van je zoektocht?
‘Het interessantste vond ik hoe het Van der Neut in Duitsland verging, nadat hij met andere gevangenen uit de gevangenis van Breda was ontsnapt. Omdat ze illegaal de Duitse grens waren overgestoken, kregen ze van de rechter in Kleef een boete van tien mark, waarna ze gewoon verder mochten. Die rechter bleek een nazi-vriendje te zijn. Daardoor ben ik gaan beseffen hoe verschillend Nederlanders en Duitsers kijken naar types als Van der Neut. Voor Nederland was hij een enorme oorlogsmisdadiger, een landverrader. Daarom is hij zo zwaar gestraft, en omdat hij gruwelijke mishandelingen in Kamp Amersfoort heeft gepleegd, natuurlijk.
Lees (of beluister hier) alle afleveringen van de serie Liefdesbrieven van een kampbeul in de Volkskrant.
‘In Duitsland hadden heel veel mensen voor de Wehrmacht of de Waffen SS gevochten, die zijn lang niet allemaal berecht. Het land moest door. Zo’n Van der Neut zagen heel wat Duitsers als iemand die zo goed was geweest om met hen mee te vechten, als ‘een van ons’. Dus het was niet zo ingewikkeld hem een baantje te geven en de Duitse nationaliteit, en hem op te nemen in de samenleving.’
Is je beeld van Van der Neut veranderd door het boek?
‘Ja, dat denk ik wel. Ik heb een aantal belangrijke nieuwe puzzelstukjes gevonden. Fokko wilde graag antwoord op de vraag waarom zijn vader, die hij kort voor diens ontsnapping uit de gevangenis voor het laatst heeft gezien, daarna nooit meer contact met hem heeft gezocht. Dat antwoord heb ik denk ik voor hem gevonden, maar laat ik dat hier niet prijsgeven, haha.
‘Die puzzelstukjes zijn veelzeggend voor wie Van der Neut was. Voor de rest moet de lezer zelf maar bepalen wat we van hem moeten vinden. Ik ben daar zelf nog niet helemaal uit. Ja, hij was een klootzak, maar… Ik hoop dat ik meer aanreik om zelf tot een oordeel te komen. En dat mensen door dit verhaal alerter worden op wat er in de wereld gaande is en met wat voor kleine stapjes je naar een zeer onwenselijke situatie kunt bewegen.’
Wat heeft jouw speurtocht Fokko opgeleverd?
‘Ik zie dat hij met het verleden in het reine is gekomen. Lang heeft hij het onderwerp vermeden, uit schaamte. Pas na zijn pensioen is hij zich in het leven van zijn vader gaan verdiepen. Aanvankelijk wilde hij niet met zijn naam in de krant, nu durft hij erover te praten met anderen. Het mooiste vind ik dat hij tijdens een excursie met de plaatselijke historische vereniging naar Kamp Amersfoort voor die groep is gaan staan en heeft verteld: ‘Mijn vader was hier kampbewaker en heeft vreselijke dingen gedaan. Ik kan er niets aan doen, maar het is nu eenmaal zo.’ Dat vind ik heel mooi.’
Wie een beetje onderbelicht blijft, is Erika, de moeder van Fokko, aan wie de brieven gericht waren. Wat is jouw beeld van haar en haar relatie met haar zoon?
‘Fokko wilde zich daar niet heel erg over uitspreken. Zijn moeder wilde niet meer over de oorlog en Van der Neut praten, dat werd altijd binnen twee zinnen weggewuifd. Ik denk dat Fokko en zij een sterke band hadden, doordat ze zich met z’n tweeën tegenover de rest van de wereld moesten verhouden. Ik ben helaas niet veel over haar te weten gekomen. Zonde, want het gratieverzoek dat zij aan koningin Juliana geschreven heeft is qua stijl zoveel mooier dan wat Van der Neut schreef. Zij was, denk ik, beter in staat om haar gevoelens te verwoorden.’
Wat als haar brieven aan Van der Neut toch opduiken? Dan moet je wéér aan de slag.
‘Dan heb ik een probleem, haha. Mijn theorie is dat ze in zijn cel in de Bredase koepelgevangenis lagen toen hij in 1952 ontsnapte, en dat ze door de politie zijn meegenomen om te onderzoeken of er aanknopingspunten in zaten over waar hij naartoe kon zijn gevlucht.
‘Toch zitten ze niet in zijn dossier, niet in het archief van de Koepelgevangenis of van de politie Breda. En ook niet in het archief van de Officier van Justitie voor oorlogsmisdaden. Tot in de jaren tachtig werden dossiers aangelegd van al die oorlogsmisdadigers die naar Duitsland zijn gevlucht. Daar zitten ze ook niet in. En toch: ik kan me niet voorstellen dat ze zijn weggegooid.’
Rik Kuiper: Liefdesbrieven van een kampbeul. Spectrum; 328 pagina’s; € 22,99.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant