Bij alle spanningen tussen de grootmachten in de wereld zou je denken dat wapenbeheersing niet meer op de agenda staat. Het tegendeel is waar, zegt ontwapeningsambassadeur Robert in den Bosch. ‘Ik praat heel regelmatig met de Russische en Chinese collega’s.’
is politiek verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid.
Ligt de wapenbeheersing tussen de grootmachten stil vanwege alle afgedankte verdragen en de conflicten en spanningen in de wereld? Nee hoor, helemaal niet, zegt Robert in den Bosch. Als ambassadeur bij de Disarmament Conference in Genève is dat zijn dagelijks werk. ‘Juist ten tijde van een conflict zijn bepaalde afspraken inzake wapenbeheersing belangrijker dan ooit.’ En ook als er geen nieuwe verdragen worden gesloten, blijft er genoeg te doen. ‘Al is het maar dat men weet van elkaars oefeningen bijvoorbeeld, in het kader van risicovermindering: zorgen dat er geen escalatie optreedt.’
Het allerlaatste wapenbeheersingsverdrag tussen de VS en Rusland – New Start – is ook opgeschort door Rusland. Is dat geen bevestiging dat de tijd van wapenbeheersing voorbij is?
‘Nee, die is niet voorbij. Zelfs wat betreft New Start zijn onlangs voorzieningen eruit toegepast door de Russen: toen ze de ballistische raket Oresjnik inzetten, zijn de Amerikanen op de hoogte gebracht. Het is natuurlijk uitermate belangrijk dat we niet in een situatie terechtkomen zoals in 1983, toen de Russen dachten dat de VS meerdere raketten hadden afgevuurd, wat had kunnen leiden tot een kernoorlog. Dus ja, dat werkt nog steeds. En tot nu toe houden beide landen zich ook aan de in het verdrag opgenomen limieten.
‘Een ander voorbeeld is de Amerikaanse drone die boven de Zwarte Zee in contact kwam met een Russische straaljager. De VS en Rusland hebben nog steeds een hotline waarover dan snel contact kan zijn om ervoor te zorgen dat dit niet escaleert. Uit mijn tijd bij de Navo (van 2017 tot 2022 werkte In den Bosch op de permanente vertegenwoordiging van Nederland, red.) herinner ik me dat er ook op bepaalde momenten contact is geweest tussen de voorzitter van het militair comité en de chef van de Generale Staf in Rusland. Daarom zou het zo belangrijk zijn ook dat soort afspraken te maken met China, waarmee zulke afspraken niet bestaan.
‘Maar los van New Start hebben we natuurlijk nog het Non-proliferatieverdrag (NPV). Dat werkt gewoon door, elke dag, inclusief de afspraken daarin over vreedzaam gebruik van uranium en over toezicht.’
Even in Europa blijvend: het INF-verdrag dat een Europees verbod bevatte op kernwapens voor de middellange afstand (500-5.500km) sneuvelde onder Barack Obama en de eerste termijn van Donald Trump omdat Rusland raketten ontwikkelde volgens de VS en Nederland.
‘Klopt ja: Nederland heeft dit eigenstandig vastgesteld, indachtig de beroemde commissie-Davids (die concludeerde in 2010 dat Nederland geen eigenstandige inlichtingen had tijdens de Irak-oorlog, red.) Wij konden dat!’
De grote Russische invasie van Oekraïne duurt nu bijna drie jaar. Afgelopen zomer maakten de VS en Duitsland bekend dat er vanaf 2026 tijdelijk Amerikaanse conventionele wapens voor de middellange afstand in Duitsland worden gestationeerd, waarmee doelen diep in Rusland geraakt kunnen worden. Is dit een teken dat de Duitsers nu de noodzaak zien de afschrikking van Rusland te herstellen?
‘Binnen de Navo werd deze capaciteit al voor de grote invasie als een van de tekorten geïdentificeerd. Een moderne oorlog wil je liefst niet op eigen grondgebied uitvechten, zie de grote gevolgen in Oekraïne. Zo’n grote aanval wordt meestal van achteren voorbereid, dus als je daar kunt aanvallen gaat daar een afschrikkende werking van uit: dan kun je niet veilig grote troepenconcentraties hebben. Nederland is trouwens een Navoland dat te land, ter zee en in de lucht een long-range strike capaciteit ontwikkelt.’
Critici vergelijken deze situatie met de jaren tachtig, toen de Sovjets SS-20–kernwapens plaatsten en de Navo dreigde ook zulke wapens te plaatsen tenzij die SS-20’s werden teruggetrokken. Zij zeggen: waarom is er ditmaal geen aanbod inzake wapenbeheersing gedaan aan Rusland?
‘Nou, dat besluit uit 1979 was een heel andere kwestie, want het ging om nucleaire wapens aan Russische kant, waar de Navo ook nucleaire wapens tegenover stelde. In dit geval gaat het over conventionele wapens, die eigenlijk al geruime tijd in het Navo-arsenaal hadden moeten zitten. Ik denk niet dat er een aanbod te maken is richting de Russen om tot een soort uitwisseling te komen. De Russen gaan echt niet hun systemen wegdoen, die in vele gevallen dual use zijn (te gebruiken voor kernaanvallen of conventionele aanvallen, red.). Dus we moeten zaken niet met elkaar verwarren. Toen ging het om het dichten van een gat in nucleaire afschrikking, nu gaat het om versterking van conventionele afschrikking.’
De Russen hebben het zelf wel gehad over een moratorium voor INF-type wapens, het type wapens waarmee ze zelf het verdrag schonden.
‘Dat is het verhaal uit 2019. Eerst zeiden de Russen: we houden ons braaf aan het INF. Toen ze die schendingen niet meer konden ontkennen, kwam het genereuze aanbod van een moratorium. Dat is natuurlijk toch een beetje raar: iemand heeft een breekijzer tussen de deur gezet en zegt dan: ik ga niet verder. Nee, maar zijn voet staat dan al wel tussen de deur.’
Donald Trump hoopt erg op een nieuw akkoord over strategische wapenbeheersing met zowel Rusland als – voor de eerste keer dan – China. Is dat realistisch?
‘Bij dat laatste zit de grote uitdaging, denk ik. China is tot nu toe op geen enkele wijze bereid te praten over afspraken over limieten, laat staan reducties. Sterker, China produceert elke week een à twee kernkoppen en als dat zo doorgaat, komt China in 2035 uit op vijftienhonderd kernkoppen – ongeveer wat Rusland en de VS nu hebben. Onderwijl blijft China roepen dat het alleen gaat voor wat ze zo mooi noemen een minimum aan strategische afschrikking. Waarom gaat dat minimum dan elke week omhoog? Ik snap dat niet. Als wij die vraag stellen, krijgen we te horen: niemand hoeft zich zorgen te maken, tenzij hij kwade bedoelingen heeft. Dat is wel heel erg geloven op je blauwe ogen.
‘Dan de Russen. We zitten nu, vijf jaar later, natuurlijk in een heel andere situatie, waarbij de Russen ook nog eens een keer hun nucleaire doctrine hebben herzien en waarin de rol van nucleaire wapens nog wat zwaarder is aangezet dan die al was. In Rusland zijn kernwapens eigenlijk een deel van een continuüm in het spectrum van conventioneel naar strategisch-nucleair. Dus ja, dat is op zachtst gezegd een grote uitdaging.
‘De VS zien vooralsnog geen aanleiding om uit te gaan van ‘dubbele pariteit’: zij hebben een pariteit met Rusland en de Chinese capaciteit wordt daar niet bij opgeteld. Maar de Amerikanen hebben tussen de regels door laten blijken dat als China zo doorgaat dit op termijn een discussiepunt kan worden. En dan zijn we mogelijk terug bij een nucleaire wapenwedloop.’
Die dreigt eigenlijk ook op andere fronten. Zelfs in Duitsland ontstond een debat over nucleaire afschrikking nadat Trump, als presidentskandidaat, vraagtekens had geplaatst bij de Navo. Poolse experts verwachten een nucleair debat in hun land als de VS zich uit Europa terugtrekken of als Rusland een kernwapen inzet tegen Oekraïne.
‘Dit alles bevestigt nog eens de juistheid van de nuclear sharing-arrangementen die binnen de Navo zijn getroffen (waarbij een aantal Europese bondgenoten, ook Nederland, taken uitoefent). Dit heeft ook een bijdrage geleverd aan non-proliferatie. Na de Tweede Wereldoorlog hebben meerdere Navo-landen gekeken naar het ontwikkelen van een eigen nucleaire capaciteit en dat is mede daardoor niet doorgegaan.’
Frankrijk is bereid de discussie aan te gaan over een Europese nucleaire paraplu, gebaseerd op het Franse arsenaal.
‘De Franse president Emmanuel Macron heeft daar iets over gezegd in 2020 en dat later herhaald. Voor de Fransen gaat het niet alleen om Frankrijk, maar ook om een bredere Europese dimensie van de vitale Franse belangen. Maar het zou geen Europese kernmacht zijn. Het blijft natuurlijk altijd een Franse capaciteit onder de volledige autoriteit van de Franse president.’
Ook in Zuid-Korea en Saoedi-Arabië wordt het debat gevoerd over de noodzaak van kernwapens.
‘In algemene zin zijn er op dit moment met Noord-Korea en Iran twee heel grote uitdagingen van het non-proliferatieverdrag – en daar kunnen landen in de regio zich onzeker door voelen. Zeker is dat Iran al een forse hoeveelheid hoogverrijkt uranium heeft. En de Noord-Koreanen schenden allerlei VN-resoluties wat betreft ballistische raketten. De Zuid-Koreanen hebben natuurlijk een Amerikaanse veiligheidsgarantie, maar het is erg verontrustend dat Rusland, dat zelf verantwoordelijk was voor diverse resoluties inzake Noord-Korea, nu zegt dat het een onomkeerbaar feit is dat Noord-Korea nucleaire wapens heeft.’
Voor veel mensen lijkt wapenbeheersing op dit moment een weinig actueel onderwerp. Maar u zit in Genève en heeft er dagelijks mee te maken. Wat zijn de belangrijkste onderwerpen waarover nu in Genève wordt onderhandeld?
‘Een van de grote onderwerpen is het biologischewapensverdrag. Eind 2022 is tijdens de toetsingsconferentie van dit verdrag overeenstemming bereikt over versterking ervan. Maar verificatie blijft heel moeilijk, omdat je zelfs in een kleine ruimte al een laboratorium kunt bouwen.
‘Een ander onderwerp is de ruimte, waar alles wat beweegt een potentieel wapen is vanwege de hoge snelheid van alle objecten in de ruimte. China en Rusland hebben het vooral over het weghouden van wapensystemen uit de ruimte – wat al in het Ruimteverdrag uit 1967 staat. Nederland steunt de Britse benadering die gaat over verantwoord gedrag: creëer geen puin, plaats geen anti-satellietwapens, doe geen ruimteproeven. Maar Rusland ondermijnt die benadering actief.
‘We spreken ook over kunstmatige intelligentie (AI) in het militaire domein en in het bijzonder over autonome wapensystemen. Nederland speelt daarin een belangrijke rol, onder andere als voorzitter van de groep van regeringsexperts en door het in gang zetten van een discussie over verantwoord gebruik van AI in het militaire domein. Wij vinden dat het humanitair oorlogsrecht te allen tijde en op alle systemen van toepassing is, ook op autonome wapens die nu in allerlei conflicten worden getest, dus het is belangrijk dat vast te leggen.’
Het klinkt paradoxaal: je leest dagelijks in de krant dat de wereldorde instort, maar grote en kleinere landen onderhandelen dagelijks over wapenbeheersing.
‘Jazeker, dat gaat door. Ik praat heel regelmatig met de Russische en Chinese collega’s. Afspraken over wapenbeheersing maak je niet met je beste vrienden, maar met potentiële tegenstanders. De Geneefse Conventies zijn ook gemaakt voor tijden van oorlog. Het bijzondere van dit onderwerp is dat ook grote mogendheden het belang ervan blijven inzien. Maar dan moeten ze wel allemaal aan tafel zitten. Dat is de uitdaging: iedereen in hetzelfde zaaltje krijgen en voorkomen dat sommigen het zaaltje uitrennen omdat ze harder willen dan mogelijk is én voorkomen dat sommigen überhaupt niet bewegen. Je wilt uiteindelijk een gelijk speelveld creëren met afspraken die voor iedereen gelden.’
Ziet u dat ontstaan, of juist het tegendeel?
‘We zien de afgelopen tijd vooral het ontbreken daarvan, met name in Oekraïne. Denk aan landmijnen. Oekraïne is een partij bij het Ottawa-verdrag dat landmijnen verbiedt, Rusland niet. Dus Oekraïne mag geen landmijnen gebruiken. Rusland heeft er al 2,5 miljoen gelegd. Dat creëert spanning. Uiteindelijk hebben de VS ook aan Oekraïne landmijnen geleverd. De Oekraïners zeggen: wij vechten met één hand op de rug.’
Hetzelfde met clustermunitie.
‘Oekraïne noch Rusland is partij bij het verdrag dat die verbiedt. Maar het is een discussie in landen die wel partij zijn bij het verdrag, zoals Nederland. Dan word je geacht de principes van dat verdrag ook uit te dragen. Onlangs kondigde Litouwen aan zich terug te trekken uit dit verdrag, waar zij als enige in de regio bij aangesloten zijn. Zij zeggen: als er straks een conflict uitbreekt, mag ik het als enige niet gebruiken. Dat willen ze niet.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant