Uit de wereld van de quilombo landde ik met een dreun in die van het Witte Huis. Een Israëlische premier die van triomf licht gaf naast de oranje president. Een persconferentie die weer weken zou afleiden van de cleane en systematisch uitgevoerde staatsgreep door DOGE-elitetroepen van Elon Musk.
In Brazilië deed ik onderzoek naar de Nederlandse geschiedenis. Precies vierhonderd jaar geleden begon daar de West-Indische Compagnie (WIC) met haar verovering van de suikerplantages waar Spanje en Portugal rijk van werden. De ene koloniale macht als bezetter van de andere. Wat ze deelden was een wereldbeeld. En caramba, kijkend naar Donald Trump en Benjamin Netanyahu tekende zich haarfijn de parallel af tussen toen en nu.
Evident is het imperialisme. Eigen voordeel is leidend, daarvoor kunnen andere gebieden worden bezet. Opvallender is de ineens weer populaire economische doctrine van mercantilisme – naar de mercator, de koopman, Trumps afgodsbeeld. Een vuistregel: als land wil je maximale export, minimale import. Maar Adam Smith (1723-1790) liet al zien dat twee landen beter af zijn bij handel als beide het product maken waar ze relatief het beste in zijn. En heffingen, die schaden iedereen.
Intrigerend is dat begin 17de eeuw twee begrippen politiek leidend werden, die – nu het internationaal recht wordt afgedankt – ook onze wereldpolitiek gaan domineren. 1. Vrijheid – toen: de vrijheid om (desnoods met geweld) handel te drijven. Nu: de vrijheid om met leugens, complotten en racisme democratieën te slopen. 2. Winst. Toen en nu een leidend motief, opgevoerd als moreel juist, en geen bedreiging voor de klassieke deugden. De 17de-eeuwse dichter en redenaar Caspar Barlaeus schreef: ‘Wij zijn gegaan waar het recht der natuur, dat der volkeren en wederkeerige handelsbehoeften ons riepen… Hoop op gewin is de scherpste prikkel om het moeilijkste aan te durven.’
Barlaeus toont nog een overeenkomst tussen 1625 en 2025, als hij trots vaststelt dat ‘bij ons de koopman de regeering uitmaakt’. Afgelopen decennia kroop het grote geld het politieke systeem in, een elite capture die in schel licht staat nu Amerika’s rijkste ondernemers de overheid gijzelen. Met de grote ondernemers nu deelden de WIC (en oudere broer VOC) de overtuiging dat niets winst in de weg mocht staan. Als daarvoor mensen, dieren of de aarde worden verwoest, soit. In Brazilië verdiende Nederland aan slavenhandel meer geld dan aan suiker.
Sommige slaafgemaakten lukte het in de 17de eeuw om te vluchten uit de terreur van de winst. Zij stichtten diep in Braziliaans woud enclaves van zich vrij vechtende Afrikanen. Onder de naam quilombo kwamen er steeds meer van die dorpen. Vandaag de dag zijn het leefgemeenschappen van mensen in een eenvoudig huisje die samen het land bewerken, de weelde uit de fruitbomen verdelen, een bibliotheekje bouwen, kippen houden, een varken mesten en manden en tassen vlechten die worden verkocht in Rio de Janeiro. De regels die ze zijn overeengekomen, staan op een bord geschilderd. De wandeling van A naar B heeft vele tussenstations, want iedereen heeft iets te bespreken met iedereen. Als ze in ‘de fabriek’ maniok persen en meel roosteren, gaat dat niet superefficiënt, maar de sfeer is opperbest. Net als toen staat er in veel quilombo’s een vrouw aan het roer.
Die overgang! De mannen in het Witte Huis oogden primitief, barbaars. En ineens zag ik de quilombo voor wat ze ten tijde van de slavernij was: een circle of sanity. Onafhankelijk, soeverein, solidair, losgesneden van een oorlogszuchtig, uitbuitend systeem. Je zou wensen dat de EU zover was. De vrouwelijke hand is er al…
Over de auteur
Marcia Luyten is journalist en columnist van de Volkskrant. Luyten presenteerde Buitenhof en werkte zes jaar in Afrika. Ook schreef ze onder meer Het geluk van Limburg en de biografie Moederland, de jonge jaren van Máxima Zorreguieta. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier de richtlijnen van de Volkskrant.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant