Dinsdag 11 februari is het 35 jaar geleden dat de Zuid-Afrikaanse vrijheidsstrijder Nelson Mandela werd vrijgelaten uit de gevangenis. Een nieuwe documentairereeks toont hoe het apartheidsverleden nog altijd doorwerkt in de samenleving.
is media- en cultuurredacteur van de Volkskrant.
Heel even leek het erop dat de Zuid-Afrikaanse antiapartheidsactivist Mohammad Timol eindelijk genoegdoening zou krijgen. 54 jaar geleden stierf zijn broer Ahmed Timol, ook een antiapartheidsactivist, tijdens politiedetentie onder mysterieuze omstandigheden. Volgens de politie zou Ahmed zelfmoord hebben gepleegd door uit een verhoorkamer op de tiende verdieping van het politiegebouw te springen.
In 2017, na aanhoudende pogingen van de familie Timol om de waarheid eindelijk boven water te krijgen, oordeelde een rechter dat Ahmed geen zelfmoord heeft gepleegd, maar van de tiende verdieping is geduwd is door zijn politieondervragers: koelbloedige moord.
Gerechtigheid leek binnen handbereik, maar tot een veroordeling van de dader, de politieagent Joao Rodrigues, is het nooit gekomen.
‘Het strafproces draaide uit op een farce’, stelt Mohammed Timol bitter vast in de eerste aflevering van Free at Last: Onopgeloste verhalen over apartheid, een driedelige documentairereeks over hoe Zuid-Afrika nog altijd in het reine probeert te komen met zijn apartheidsverleden. ‘De zaak werd vertraagd en vertraagd en vertraagd, totdat Rodrigues op natuurlijke wijze overleed.’
Vraag het een gemiddelde buitenstander en hij zal zeggen dat Zuid-Afrika na het einde van apartheid – het officiële systeem van rassensegregatie dat tussen 1948 en 1990 gold – eindelijk een ‘regenboognatie’ werd. Dankzij de Waarheids- en Verzoeningscommissie (WVC), een commissie onder leiding van aartsbisschop Desmund Tutu om het pijnlijke verleden onder ogen te zien, wisten vriend en vijand weer door één deur te gaan.
Niets is minder waar, laat Free at Last zien. De ergste wandaden die de WVC boven water wist te krijgen werden doorverwezen naar de juridische autoriteiten, maar van een strafzaak kwam het zelden. Met vertragingstactieken wisten de autoriteiten – bang voor hun eigen veiligheid en bang om de fragiele verhoudingen in het land op scherp te zetten – de rechtsgang te saboteren.
‘Zuid-Afrika lag na de apartheid aan flarden, het stond op de rand van een burgeroorlog’, zegt Misha Wessel – samen met Thomas Blom en Xoliswa Sithole een van de makers van Free at Last – in een telefonisch interview. ‘De WVC was er om het land weer bij elkaar te brengen, daders en slachtoffers. En daar heeft de commissie ook belangrijke stappen in gezet.
‘Maar sommige daders kon of wilde de commissie geen amnestie verlenen, die zaken werden doorverwezen naar de juridische autoriteiten van Zuid-Afrika. In totaal gaat het om driehonderd van zulke zaken. Slechts enkele daarvan, waaronder de moord op Ahmed Timol, leidde tot een strafproces, maar dat werd zo lang gerekt dat de dader zijn straf kon ontspringen. De families van andere slachtoffers wachten nog altijd op gerechtigheid.’
Wat is de reden voor de onwil om de daders voor de rechter te krijgen?
‘Angst is een belangrijke reden. Het ANC, dat na de apartheid aan de macht kwam, was bang om de strijd aan te gaan met de veiligheidsdiensten, waar veel van de daders van het apartheidsregime nog in dienst waren. Toen is er een soort afspraak gemaakt tussen het ANC en de veiligheidsdiensten: als jullie niet achter ons aangaan, dan zullen wij niet achter jullie aangaan. In de documentaire zit ook een hoofdaanklager van het apartheidsregime, die vertelt hoe hoe hij door een hoge ambtenaar van het ministerie van Justitie werd opgebeld met het dringend verzoek om een bepaalde zaak te laten vallen.’
Speelt de onwil om daders voor het gerecht te krijgen nog steeds, zelfs 35 jaar na de afschaffing van de apartheid?
‘Er is iets wel aan het veranderen. Twee weken geleden hebben vijfentwintig families die een familielid door geweld van het apartheidsregime hebben verloren, de Zuid-Afrikaanse staat aangeklaagd. Zij willen dat er een commissie wordt ingesteld die onderzoekt waarom er nooit een vervolging heeft plaatsgevonden.
‘Als dat gebeurt, dan kan voor het eerst de vroegere Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki (1999-2008) onder ede ondervraagd worden. En dat werd tijd. Yasmin Sooka, een van de oud-leden van de Waarheids- en Verzoeningscommissie, zegt het goed in de documentaire: als je niet dealt met je verleden, dan bouw je je land op rotte pilaren.’
Wessel en Blom kregen het idee voor Free at Last toen zij in 2017 in Zuid-Afrika onderzoek deden voor een andere documentaire, De jacht op Gaddafi’s miljarden (2020). Op het nieuws werd uitvoerig de rechtszaak van Ahmed Timol behandeld.
‘Mijn reactie was zoals die van veel buitenstaanders, zo van: huh, had Zuid-Afrika het apartheidsverleden niet afgesloten? Ik wist meteen: hier wil ik verder in duiken.’
Blom en Wessel zochten de medewerking van Xoliswa Sithole, een Zuid-Afrikaanse documentairemaker. Het drietal wist niet alleen familieleden van slachtoffers en oud-commissieleden van de WVC te spreken, maar ook enkele daders en familieleden van overleden daders.
‘We spraken Chappie Klopper, oud-lid van Vlakplaas, een moordcommando voor het apartheidsregime. Klopper is een van de daders die amnestie heeft gekregen van de WVC en heeft getuigd tegen Eugene de Kock, de leider van Vlakplaas. In de documentaire doet hij voor het eerst zijn verhaal en vertelt hij hoe het commando te werk ging, de methoden die ze gebruikten bij het martelen en vermoorden.’
Was het lastig om de daders voor de camera te krijgen?
‘Ja, best wel. Veel mensen die we hebben benaderd wilden niet meewerken, zeker degenen die nergens eerder hun verhaal hebben gedaan, ook niet voor de WVC. Tot op de dag van vandaag heerst er in de kringen van daders een soort omerta. Ze houden de rijen gesloten, uit angst voor repercussies van andere daders, maar ook uit angst dat ze alsnog vervolgd kunnen worden. Ze leven nu in de luwte en willen dat graag ook zo houden.’
Free at Last: Onopgeloste verhalen over apartheid. Maandag op NPO 2 om 22.20 uur en op NPO Start.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant