Maandag wordt in Den Haag de eerste Mathieu Segerslezing voorgedragen; een eerbetoon aan de in 2023 overleden Maastrichtse hoogleraar, die met zijn werk een uitzonderlijke bijdrage aan het debat over Europa leverde. De Volkskrant sprak met vier mensen voor wie Segers een inspiratiebron was.
is mediaverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft vooral over televisie, podcasts en boeken.
Mathieu Segers was ‘de beste buitenlandcolumnist van Nederland’ en ‘een onvergelijkbaar intellectueel’, die net zo graag praatte over Thomas Mann als over voetbal of hiphop uit de jaren negentig. Zo omschreef De Groene Amsterdammer Segers na zijn overlijden op 16 december 2023, op 47-jarige leeftijd aan de gevolgen van darmkanker.
Segers was hoogleraar hedendaagse Europese geschiedenis en Europese integratie aan de Universiteit van Maastricht en een van de invloedrijkste stemmen in het Nederlandse Europadebat. Hij schreef boeken (Reis naar het continent – Nederland en de Europese integratie, 1950 tot heden kreeg in 2013 de Prinsjesboekenprijs voor beste politieke boek van het jaar), essays en columns voor De Groene Amsterdammer en maakte de podcast Café Europa met Annette van Soest.
Naar aanleiding van de eerste Mathieu Segerslezing, die maandag in Nieuwspoort in Den Haag wordt uitgesproken door GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans, vertellen Sigrid Kaag, Reinier van Lanschot, Sanne-Louise de Bruin en Claudia de Breij over de invloed van Segers op hun werk – en henzelf.
‘Mathieu was op jonge leeftijd al een grootheid’, zegt Sigrid Kaag (63) via een videoverbinding vanuit haar krappe studio in Jeruzalem. Segers was volgens Kaag, oud-partijleider van D66 en voormalig minister van Financiën en Buitenlandse Zaken, een ‘erudiet intellectueel en een onmisbaar denker’. ‘Of het nu ging over Europa in een woelige wereld, de geschiedenis van de Europese instellingen, de Nederlandse betrokkenheid bij en invloed op Europa: al die schakeringen wist hij bij elkaar te brengen én fijnbesnaard te duiden.’
De kernwaarden van een land of organisatie tot leven wekken is niet makkelijk, zegt Kaag. ‘Wat is Nederland? Dan ga je ook niet wijzen naar het Binnenhof. Dat moet beeldender. En hoewel ze in de dagelijkse praktijk vaak verwaarloosd worden, lenen kunst en cultuur zich hier bij uitstek voor. Mathieu wist dat.’
Dat blijkt ook uit Segers’ laatste boek, het eind vorig jaar postuum uitgegeven Europa en het idee uit de toekomst – Oorsprong en ontstaansgeschiedenis van ons Europa 1913-1951. Het eerste hoofdstuk gaat over een ontmoeting tussen de Britse filosoof Isaiah Berlin en de Russische dichter Anna Achmatova en speelt zich deels af in een kelderuitspanning in Sint-Petersburg die Café De Verdwaalde Hond heet.
Het werk van Segers staat in het teken van het belang van de Europese integratie, die na het Verdrag van Maastricht in 1992 culmineerde in de Unie. De laatste jaren is zijn boodschap nog acuter en prangender geworden, zegt Kaag. ‘Het product Europa is natuurlijk voor vele invullingen vatbaar, maar één Europese stem, gebaseerd op een grensoverstijgend belang, kan zeer relevant zijn. Al mijn hele werkende leven, ook nu hier in het Midden-Oosten, mis ik de reële aanwezigheid van Europa. Politici, zeker in deze tijd, kiezen uiteindelijk toch vaak voor de korte termijn, voor het nationale belang. Maar de korte termijn is zoiets als goedkoop is duurkoop.’
Kaag kent Segers voornamelijk van zijn geschreven werk, maar ze hebben elkaar enkele keren gesproken toen zij tussen 2022 en 2024 minister van Financiën was. Zo was ze te gast in de podcast Café Europa. Segers interviewde haar ook na haar Europalezing in Maastricht.
Segers kwam op Kaag toen over als ‘bijna on-Nederlands bescheiden’. ‘Soms sprak hij mensen wier kennis hij 50.000 keer overtrof, maar hij bleef beleefd en geduldig en zocht in het gesprek altijd weer naar een aanknopingspunt.’ Kaag noemt hem ‘een zeer betrokken’ mens. ‘Echt een mensch, zou ik zeggen. Ik denk dat vele studenten enorme mazzel hebben gehad dat ze van zo iemand les hebben mogen krijgen.’
Toen Reinier van Lanschot (35) in 2011 rechten studeerde in Utrecht, vond hij de Europese Unie ‘het allersaaiste onderwerp dat er bestond’. Dat verandert als hij door een samenloop van omstandigheden een college Europese integratie bijwoont van de jonge docent Mathieu Segers.
‘Hij was extreem goed in het toegankelijk maken van complexe zaken. Mathieu duidde de Nederlandse cultuur aan de hand van het tv-programma Oh Oh Cherso, de financiële crisis aan de hand van C.R.E.A.M. (‘Cash Rules Everything Around Me’), een nummer uit de jaren negentig van Wu-Tang Clan. Het ging over Russische literatuur, maar ook over voetbal.
Van Lanschot opende zijn vorig jaar verschenen boek Wij zijn Europa met een citaat van Segers: ‘Een betere wereld is mogelijk, als Europa het wil.’ Volgens Van Lanschot was Segers een ‘tegengif tegen defaitisme’. ‘Met grote veranderingen, zoals Trump die weer aan de macht is, is het verleidelijk te denken dat wat je zelf doet, geen enkele zin heeft. Maar Mathieu liet zien dat individuen – en niet alleen een Amerikaanse president – de geschiedenis kunnen beïnvloeden. Als een beleidsmedewerker van een Nederlands ministerie zeventig jaar geleden een andere keuze had gemaakt, had de EU er heel anders uit kunnen zien.'
Kortom: wat je doet, doet ertoe. ‘En dat vind ik een hoopvolle gedachte’, zegt Van Lanschot. Toen hij een aantal jaar na de colleges van Segers hoorde van het initiatief om een Nederlandse afdeling op te richten van een nieuwe, pan-Europese partij, zegde hij zijn baan op bij Ahold. ‘Zonder Mathieu was ik nooit bij Volt betrokken geraakt’, zegt hij.
In die periode vroeg Van Lanschot hem om advies. ‘Een prominente hoogleraar heeft wel wat beters te doen dan praten met een oud-student, dacht ik. Maar ook in de tijd dat Volt niets voorstelde, nam hij uitgebreid de tijd voor me. Gewoon, omdat hij vriendelijk was en aandacht voor anderen had.’
Natuurlijk is zijn overlijden in de eerste plaats een groot verlies voor zijn familie en vrienden, zegt Van Lanschot. ‘Maar het is ook een gemis voor Nederland en voor Europa. Hij had ons publieke debat nog makkelijk dertig jaar kunnen verrijken.’
Een politiek van gevolgen, een lijvig essay van Mathieu Segers uit 2021 in De Groene Amsterdammer over de politieke mentaliteit van Nederland, heeft Sanne-Louise de Bruin (30) misschien wel vijf keer gelezen. ‘Het is een confronterende spiegel; afdalen naar de oorzaken van problemen vinden we in Nederland erg ingewikkeld.’
Nadat De Bruin, destijds voorlichter van de PvdA, op Twitter haar enthousiasme voor het essay had gedeeld, nam Segers contact met haar op. Vervolgens spraken ze af voor een kop koffie in haar woonplaats Den Haag.
‘Veel mensen van middelbare leeftijd hebben de goedbedoelde neiging om de wereld uit te leggen aan een vrouw van 26, maar hoewel Mathieu duidelijk duizend keer meer wist dan ik, deed hij dat helemaal niet. Hij toetste voortdurend of ik ergens hetzelfde naar keek. En zo niet, wat zag ik dan?’
In de periode daarna ontstond een vriendschap. ‘Mathieu had de gave van het uitgestelde oordeel’, zegt De Bruin. ‘Hij deed nooit aannamen over wat dingen betekenden. Als ik vertel dat ik stapelaar ben, is de eerste reactie vaak: jeetje, dan zul je wel een doorzetter zijn. Als ik zeg dat ik geadopteerd ben, ‘zal dat wel ingewikkeld zijn’. Begrijp me niet verkeerd, iedereen bedoelt dat goed, maar Mathieu snapte dat het allemaal niet zo simpel hoeft te zijn. Tijdens een gesprek stond hij altijd naast je en kon je samen onderzoeken wat dingen werkelijk betekenen.’
De Bruin sprak met hem over wat ze wilde met haar leven. ‘Hij moedigde me op een fijne manier aan om mijn eigen pad te bewandelen, om mezelf de tijd te gunnen. Je hebt een schatkist vol ideeën en inzichten, zei hij dan, die hoeft niet in één keer leeg.’
Een week voor Segers’ dood was De Bruin in Praag en hadden ze telefonisch contact. ‘We spraken over Jan Patočka, een Tsjechische filosoof die hij bewondert en van wie het citaat is waarmee Mathieu zijn laatste boek afsluit.’ Dat citaat luidt: ‘De geschiedenis is een voortdurende strijd tegen verduistering door leugens, verabsolutering van (economische) rationaliteit en andere menselijke banaliteiten die bezieling en openheid doodslaan.’ De Bruin: ‘Als ik één ding heb geleerd van Mathieu, is het dat dit de strijd is die het altijd waard is om aan te gaan.’
Een jaar of drie geleden zei Claudia de Breij (49) tegen een vriend dat ze in een staat van ‘totale somberte’ verkeerde over de staat van Europa en de wereld. De vriend tipte haar toen het drie uur durende Marathoninterview dat presentator Sophie Derkzen eind 2021 voerde met Mathieu Segers.
‘Daar knapte ik enorm van op’, zegt ze. Wat Segers in het interview vertelde over het ongemakkelijke afscheid tussen bondskanselier Angela Merkel en president Emmanuel Macron, ontroerde haar. ‘Hun aarzelende knuffel symboliseert volgens Segers het besef dat de eeuwen durende, verschrikkelijke geschiedenis tussen Frankrijk en Duitsland voorbij is.’
Wat De Breij ook is bijgebleven, is de vergelijking die Segers maakte tussen de EU en Odysseus. De koning van Ithaka wist dat hij vatbaar was voor de verleidingen van de sirenen. Dus bond hij zichzelf vast aan de mast van zijn schip om te voorkomen dat hij voor de mythologische wezens zou zwichten. De Breij: ‘Segers vertelde dat de EU iets soortgelijks doet: die ketent zichzelf aan de instituties en de rechtsstaat om maar niet in de val van het nationalisme te trappen, waar we allemáál gevoelig voor zijn. Ik ben dol op een vlag in top en krijg tranen in mijn ogen bij het Wilhelmus. Dat is heel gezond, we hebben verhalen nodig – we moeten alleen niet doorslaan.’
Na het Marathoninterview ging De Breij luisteren naar Café Europa. ‘Daar smulde ik van. Hoewel ik, bijvoorbeeld tijdens treinreizen naar Berlijn, altijd de lol heb ingezien van het Europeaan-zijn, was ik door het gelul van populistische praatjesmakers toch een beetje gaan geloven dat de EU een probleem is in plaats van een oplossing. Als zo’n zachtaardige denker dan uitlegt dat dat onzin is, lucht dat enorm op.’
In 2022 nam De Breij contact met hem op omdat ze de Odysseus-vergelijking in haar Oudejaarsconference wilde laten terugkomen. Toen ze optrad in Maastricht, kwam hij kijken. ‘We hadden afgesproken elkaar even te zien, dus hij had de rij bij het signeren best mogen negeren. Maar met zijn vrouw bleef hij heel braaf twintig minuten wachten.’
Segers’ laatste boek ligt boven op haar leesstapel. ‘Het klinkt misschien tuttig, maar ik vind het een opluchting dat zijn beschaafde ideeën blijven, ook nu hij er niet meer is.’
Ze heeft een ‘idioot idee’ ontleend aan Hamilton, een musical over de founding fathers van de Verenigde Staten. ‘Zo’n project kost veel tijd, dus reken voorlopig nergens op, maar ooit zou ik nog een keer Europa: de musical willen maken. Die zou gaan over het ontstaan van de EU en gebaseerd zijn op de boeken van Mathieu. Dat zou toch vet zijn?’
Mathieu Segers: Europa en het idee uit de toekomst – Oorsprong en ontstaansgeschiedenis van ons Europa, 1913-1951. Prometheus; 368 pagina’s; € 34,99.
Kaarten voor de Mathieu Segers-lezing zijn uitverkocht. De lezing is live te volgen via deze link.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant