Door heel Slowakije gingen mensen vrijdag de straat op, ook in kleinere steden. Een recent bezoek van premier Fico aan Moskou blijkt de lont in een kruitvat vol sluimerende onvrede.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Bánska Bystrica ligt in het midden van het continent, toch voelen duizenden Slowaken daar de behoefte om te schreeuwen: ‘Slowakije is Europa!’ Ze willen wonen in een land waar de regering geen slippendrager is van Moskou, met een functionerende rechtsstaat, géén corruptie en straffeloosheid, wél vrije media en cultuur.
Dat betekent voor deze demonstranten ook: geen premier als Robert Fico. ‘Aftreden, aftreden, aftreden!’, ketsen hun kreten af op de pastelkleurige gebouwen langs het stadsplein.
Vrijdagavond gingen meer dan honderdduizend Slowaken de straat op om te demonstreren tegen de regering van populist Fico. De grootste menigte was op de been in de progressieve hoofdstad Bratislava, maar de protesten die nu hun derde week ingaan, verspreiden zich als een olievlek door het land.
In ruim veertig plaatsen vonden betogingen plaats. Ook in kleinere steden die gelden als bastions van Fico’s partij Smer werd gedemonstreerd. Hier in het slaperige Banská Bystrica (75 duizend inwoners) gingen naar schatting zevenduizend mensen de straat op.
‘Een Europese leider zou niet afspreken met een massamoordenaar’, klinkt in een toespraak. ‘Schande!’, buldert de menigte terug.
Een bezoek van premier Fico aan Moskou is de steen des aanstoots voor deze bijeenkomsten op de Slowaakse straten. In december ontmoette hij Vladimir Poetin, in zijn kielzog toog een delegatie parlementariërs van zijn coalitie naar het Kremlin.
Fico vaart al langer een pro-Russische koers, maar dit was nieuw. De ontmoeting, vlak voor Kerst, ging over de toevoer van goedkoop Russisch gas, dat doorvoerland Oekraïne per 1 januari afsloot.
‘Fico gokt met ons land’, zegt Mariana (38). Net als veel anderen wil ze alleen met haar voornaam in de krant. ‘De regering dreigt demonstranten te straffen.’ Ze werkt in de marketing en loopt op met vriendin Petra (40), die een baan heeft bij een farmaceutisch bedrijf.
Ze zijn wat terughoudend met praten, maar eenmaal begonnen, kunnen ze niet meer stoppen. ‘Ik wil een betere toekomst voor mijn drie kinderen, een vrij en open land, leven zonder angst, geen premier die wil regeren als een dictator.’
Er is corruptie, politici leggen geen verantwoording af, de zorg is slecht, zegt Mariana. ‘Ik wil in Slowakije blijven. Maar als het zo doorgaat, moeten we met de familie uitwijken naar het buitenland.’
Het bezoek van Fico aan Moskou is slechts ‘de top van de ijsberg’, zegt Martina Strmenová (45), een van de organisatoren van het protest. Onder de oppervlakte borrelt woede over de regering die in 2023 aan de macht kwam. Ze zet de rechtsstaat onder druk, ontmantelde de publieke omroep en ontsloeg sleutelfiguren in culturele instellingen die ze te progressief acht. Wie kritiek uit op het beleid, wordt weggezet als staatsvijand.
Het bezoek aan Moskou was de lont in het kruitvat. Zeker nadat parlementariër Tibor Gaspar van Fico’s partij Smer de reis had verdedigd door te impliceren dat goede betrekkingen met Rusland nodig zijn, mocht Slowakije ooit de EU verlaten. ‘Voor veel Slowaken is EU-lidmaatschap existentieel’, zegt Strmenová.
In reactie op de protesten schakelt de regering tussen bagatellisering en escalatie. Gaspar verweet de media ‘hysterie’ na zijn opmerkingen over de EU. President Peter Pellegrini zei dat Slowakije geenszins van plan is de EU of de Navo te verlaten en dat de protesten daarmee ‘irrelevant’ zijn (op een van de protestborden staat vrijdag: ‘Pellegrini is zelf irrelevant’).
Premier Fico zette een tandje bij en claimt dat de demonstraties onderdeel zijn van een ‘putsch’ tegen zijn regering, georganiseerd door buitenlandse krachten. Nadat de oppositie in januari had gepoogd een motie van wantrouwen in stemming te brengen, ontregelde Fico de zitting met een ‘geheim document’ van veiligheidsdienst SIS – geleid door een vertrouweling van de premier – dat aanwijzingen voor de coup bevatte. Het bleek uiteindelijk een e-mail aan circa honderd ngo’s met tips voor vreedzame protesten.
Strmenová, actief voor een lokale ngo in Banská Bystrica, kent die e-mail: ze schreef hem zelf. Met behulp van ChatGPT. ‘We hebben niets illegaals gedaan, het was heel onschuldig.’
Haar ngo trad vervolgens naar buiten op sociale media om te laten weten dat er niets raars in stond, maar dat mocht niet baten. Fico houdt vol dat er een staatsgreep gaande is en probeert landgenoten hiermee angst in te boezemen. Het roept eerder de vraag op waarom de SIS vreedzame demonstranten surveilleert. Als kwade buitenlandse krachten wijst Fico onder anderen George Soros, Oekraïne en het Georgisch Legioen aan, vrijwilligers uit dat land die tegen Rusland vechten in de Oekraïense loopgraven.
‘Zoals je ziet, geen Georgisch legioen’, zegt Strmenová in een kelder niet ver van het stadsplein, waar de demonstratie vrolijk wordt voorbereid. Vrijwilligers trekken gele hesjes aan, knippen blauwe linten waarop pro-EU-boodschappen worden geschreven, kinderen rennen rond. Slowaakse en Europese vlaggen hangen tegen de muur.
In de hoek staat Milan Lichy (64), een man met een volle witte baard. ‘Het zou grappig zijn als het niet zo treurig was’, zegt hij over de indianenverhalen rondom de ‘putsch’. ‘Ze kunnen niet begrijpen dat mensen willen protesteren.’
Zelf gaat Lichy, onafhankelijk raadslid in Banská Bystrica, voor de zoveelste keer in zijn leven de straat op: hij nam deel aan de Fluwelen Revolutie (de val van het communisme in Tsjechoslowakije), protesteerde eind jaren negentig tegen de rechts-populistische premier Meciar en nam in 2018 deel aan de grootschalige protesten naar aanleiding van de moord op onderzoeksjournalist Ján Kuciak – die Fico, destijds ook premier, dwongen om af te treden.
Hij is er altijd bij ‘om democratische waarden te verdedigen’. Het optreden van de huidige regering druist tegen deze waarden in, zowel met haar toenadering tot Rusland als de autocratische regeerstijl in eigen land, zegt Lichy. In plaats van naar de demonstranten te luisteren, ‘gaan ze op zoek naar een interne vijand, net als tijdens het communisme’.
Door Fico staan de verworvenheden van de Slowaakse democratie op het spel, vindt ook de 78-jarige Dusan op het stadsplein. ‘Hiervoor hebben we niet 35 jaar geleden (bij de Fluwelen Revolutie, red.) in de vrieskou gestaan.’ Hij wijst naar een plek een paar meter verderop. ‘Kijk, dáár stond ik toen.’
Nu staat hij er opnieuw in de kou. ‘Kwestie van warm aankleden.’ De ‘staatsgreep’ is een ‘fabeltje’. ‘De regering pleegt zelf een staatsgreep sinds ze aan de macht is.’
De protesten deze maand zijn ‘de meest robuuste sinds 2018’, zegt onderzoeker Milan Nic van denktank DGAP. Vooral de verspreiding door het land is bijzonder, stelt Nic. Het toont de brede onvrede, waarvoor het Moskou-debacle van Fico de ‘vonk’ was.
De felle reactie van Fico toont volgens Nic hoe ‘zenuwachtig’ hij wordt. Ondertussen klinkt naast de protesten kritiek op de premier uit de cultuursector, wetenschap, katholieke kerk en verschillende beroepsgroepen – zo schreven psychiaters dat ze zich zorgen maken om Fico’s mentale gesteldheid en raadden hem aan af te treden.
Zijn regering is wankel door aanhoudende ruzies binnen de coalitie. Binnenkort zullen Slowaken de per 1 januari doorgevoerde bezuinigingen in hun portemonnee gaan voelen. ‘Fico begrijpt de kwetsbaarheid van dit moment.’
Nic plaatst de protesten in een bredere context, nu in verschillende landen burgers demonstreren tegen populisme en radicaal-rechts. ‘Fico presenteert zich, zoals elke populist, als de stem van het volk. Als dat volk vervolgens massaal de straat op gaat, tast dat zijn legitimiteit aan.’
Voorlopig weten de demonstranten van geen wijken. Sinds vorige week hebben ze een nieuwe eis: Fico moet aftreden. De toekomst laat zich moeilijk voorspellen, maar deze regering is geen lang leven beschoren, denkt Nic. ‘De protesten kunnen zomaar het einde inluiden.’
‘We zullen niet stil zijn’, roepen de demonstranten na een mars door de stad. ‘Dit is de enige manier waarop ik kan laten merken dat ik ontevreden ben’, zegt de 40-jarige Petra over het protest. Net als haar vriendin Mariana ziet ze emigratie als optie. ‘Het zou rampzalig zijn als er niets verandert.’
Op de achtergrond klinkt Beethovens Ode an die Freude, het lied van de EU. Daarna zet de menigte het Slowaakse volkslied in. Eerder die dag schreef premier Fico nog op Facebook: ‘Ik vraag mezelf werkelijk af waarom mensen vandaag gaan protesteren.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant