Usaid deed aan ontwikkelingshulp, maar steunde ook de vrijheid van meningsuiting. Dat was met name van belang in onvrije landen als Rusland en Belarus of een kwetsbaar land als Georgië. Daar zien de autocraten hun gelijk bewezen. ‘Ze financierden het kwaad.’
is politiek verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid.
In Georgië – het land waar al maanden dagelijks wordt gedemonstreerd tegen de ‘oneerlijke’ verkiezingen van de afgelopen herfst – zijn nieuwe, draconische wetten aangekondigd die onafhankelijke media en maatschappelijke organisaties verder in de verdrukking brengen. De machthebbers wijzen naar Amerika om hun beleid te ondersteunen.
‘Dat Amerikaans geld gebruikt werd om het kwaad te financieren, wordt nu openlijk erkend door Trump en zijn regering’, zei Mamuka Mdinaradze, voorzitter van machtspartij Georgische Droom. ‘We moeten ons land volledig terugeisen.’
Net als in Georgië laten vooral autocratische machthebbers in allerlei delen van de wereld deze gelegenheid om hun gelijk te claimen niet voorbijgaan. Ze ontvangen het voornemen van de regering-Trump de hulporganisatie Usaid grotendeels te onttakelen met instemming en sarcastisch gejuich.
Autocratische leiders zagen de steun van Usaid aan onafhankelijke media, mensenrechtenorganisaties en verkiezingswaarnemers altijd al als een vorm van onwenselijke buitenlandse inmenging. In Rusland bijvoorbeeld golden alle ongewenste democratische omwentelingen in voormalige Sovjetrepublieken standaard als ‘westerse complotten’, vanwege de externe steun aan dit soort ngo’s. Dat is ook waarom Poetin in 2012, toen er in Moskou een protestgeneratie opstond die om meer democratie vroeg, Usaid het land uit gooide.
‘Slimme zet’, schreef de Russische oud-president Dmitri Medvedev op X over de beknotting van Usaid, dat volgens Trump in handen is van ‘radicale gekken’. Trumps rechterhand Elon Musk sprak over een ‘criminele organisatie’ – exact hetzelfde etiket als Doemavoorzitter Vyatsjeslav Volodin deze week op Usaid plakte.
De ondersteuning van vrije media, democratie en het maatschappelijk middenveld is (met omgerekend circa 1,5 miljard euro in 2023) maar een fractie van het totale Usaid-budget van meer dan 40 miljard euro, maar precies op plekken waar vrije meningsuiting zwaar in het gedrang is, kan de impact groot zijn.
Dat geldt vooral voor landen in Oost-Europa en de Kaukasus, zo waarschuwen betrokkenen. Derk Sauer, oprichter van onder meer The Moscow Times, noemt het in de Financial Times ironisch dat ‘terwijl Poetin al vele jaren probeert onafhankelijke media uit te schakelen, de doodsklap nu komt uit een land waar deze vrijheid van meningsuiting wel bestaat’. Het effect op veel kleine onafhankelijke media in Oost-Europa en Centraal-Azië kan ‘catastrofaal’ zijn, waarschuwt de expert Jeanne Cavalier in dezelfde krant.
Ook de gevluchte Belarussische oppositie waarschuwt voor de effecten. Zes Belarussische mediaplatformen zouden al op omvallen staan. Toen oppositieleider Sviatlana Tsikhanouskaja onlangs in Nederland was, vroeg ze hier eveneens aandacht voor, aangezien ook Nederland zijn steungelden terugschroeft.
Veel organisaties zijn door strengere nationale wetten al lang geleden begonnen met het zoeken naar alternatieve en diverse financieringsbronnen, dus niet allen worden erdoor geraakt. ‘Hoe meer je geslagen wordt, en onderdrukt, hoe meer je je aanpast en niet langer rekent op één bron’, zei Anastasia Boerakova, die met haar organisatie helpt Russen hun land te ontvluchten. Ze is nu 30 procent van haar financiering kwijt, vertelde ze aan persbureau AP.
De impact is ook goed voelbaar Oekraïne, waar Usaid een uitgebreid hulpprogramma had. Daar stokten de steunfondsen van de ene op de andere dag, zonder waarschuwing vooraf. Overigens wil de regering-Trump een klein deel van het hulpbudget overeind laten, en heeft de rechter inmiddels tijdelijk het besluit teruggedraaid om het overgrote deel van al het Usaid-personeel, in en buiten de VS, op non-actief te zetten tot de ‘hervorming’ af is over drie maanden.
Het laat onverlet dat er nu een gat valt in de ondersteuning van bijvoorbeeld Russischtalige nieuws- en mensenrechtenorganisaties. Ook al werken ze vanuit het buitenland, ze bereiken een miljoenenpubliek in landen als Rusland en Belarus. Voor mensen met een VPN-verbinding vormen ze een alternatief voor de staatsmedia.
Of Europese landen dit gat kunnen en willen vullen, valt te bezien. ‘Tegen de tijd dat Europese landen reageren, is er misschien al weinig meer te redden van het ecosysteem’, zegt Zselyke Csaky van het Center for European Reform tegen The New York Times.
Trumps onttakeling van Usaid oogt, althans in Europa, ook een beetje als eenzijdige ontwapening: terwijl Rusland systematisch – nu bijvoorbeeld in Duitsland – westerse verkiezingen ondermijnt door massaal leugens en desinformatie te verspreiden, geeft Amerika de ambitie op om in onvrije gebieden in de wereld nog wat onafhankelijke stemmen te ondersteunen.
Voor sommige Europese democraten, journalisten of mensenrechtenactivisten in Oost-Europa zal het de indruk versterken dat ze met één hand op de rug vechten. Blijdschap is er ook in delen van de Europese Unie. Bijvoorbeeld in Hongarije, waar Amerikaans geld onafhankelijke media en andere waakhonden steunde. In Hongaarse regeringskringen kan men zijn geluk niet op, melden media. Ook premier Orbán vierde deze week op Facebook het einde van de financiering van ‘globalistische organisaties’.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant