In een wereld die toch al neigde naar steeds meer protectionisme, kunnen de hoge importtarieven waarmee president Trump dreigt leiden tot een terugkeer naar duistere tijden. Volgens economen staat onze welvaart op het spel.
is journalist en columnist van de Volkskrant, gespecialiseerd in financieel-economische onderwerpen.
Er is een bijna twee eeuwen oude parabel over kaarsenmakers die een klacht indienen wegens oneerlijke handelspraktijken van iemand van buiten het land.
‘Deze concurrent geniet zulke superieure faciliteiten voor de productie van licht dat hij onze markt dreigt te overspoelen met licht tegen afbraakprijzen. De concurrent heet ‘de Zon’. Wij willen dat de overheid een wet uitvaardigt die bepaalt dat alle ramen en openingen in gebouwen die zonlicht doorlaten terstond worden afgedekt met gordijnen, luiken en andere middelen om een bedrijfstak te redden die ons zo lang heeft gediend.’
Was getekend de Franse econoom Frédéric Bastiat, die met zijn ‘verzoekschrift’ duidelijk maakt wat hij van protectionisme vindt.
Een week geleden schokte de Amerikaanse president Donald Trump de wereld met de aankondiging van nieuwe heffingen op buitenlandse importen. Een deel daarvan is met een maand uitgesteld. Maar uitstel is geen afstel, en de EU komt nog aan de beurt, dreigde Trump. Volgens The Economist is het daarom een vergissing te denken dat Trumps plannen van de baan zijn. ‘Waarschijnlijk is het nog maar net begonnen.’ En daarmee dreigt Trump de klok bijna twee eeuwen terug te zetten.
Peter de Waard is journalist van de Volkskrant, gespecialiseerd in financieel-economische onderwerpen.
De communis opinio onder economen is dat protectionisme en handelsbarrières de algemene welvaart vernietigen. Als de VS heffingen van 25 procent leggen op geïmporteerde Mexicaanse en Canadese producten, zullen die landen een soortgelijke belasting op Amerikaanse producten heffen. Vervolgens verhogen de Amerikanen de tarieven verder. Die vicieuze cirkel leidt ertoe dat producten en diensten niet meer worden geproduceerd en verricht op de meest efficiënte plek. Voor Nederland zou het wegvallen van de export desastreus zijn. Ruim een derde van het bruto binnenlands product (bbp) van Nederland is er afhankelijk van, net als 2,4 miljoen voltijdbanen.
Het doemscenario dat zich nu aandient, had niemand vijftien jaar geleden voorzien. Toen was globalisering nog het modewoord. Inmiddels vermindert de wereldhandel stapje voor stapje. Grote gangmaker is Trump, die wil dat de VS weer zo veel mogelijk zelf maken. ‘Trade is bad’, schreef hij in de kantlijn van een toespraak die hij hield bij de G20. De VS moeten gewoon alles weer zelf gaan maken.
De mondialisering van de handel begon rond 1800 met de transportrevolutie na de komst van de stoommachine, zegt Steven Brakman, hoogleraar internationale economie van de Rijksuniversiteit Groningen. Hierdoor kon productie gaan plaatsvinden waar die het meest efficiënt was. Tussen 1820 en 1914 nam de wereldhandel flink toe: de handel (im- en export) steeg van 18 procent tot bijna 30 procent van het mondiale bbp. Maar vanaf het begin van de Eerste Wereldoorlog tot het einde van de Tweede Wereldoorlog, tussen 1914 en 1945, daalde die weer tot nog geen 10 procent – lager nog dan in 1820.
De VS voerden na de Wall Street-krach in 1929 de beruchte Smoot-Hawleywet in – importheffingen op negenhonderd goederen uit andere landen – die te vergelijken is met de decreten van de huidige president Trump. Andere landen namen tegenmaatregelen, waardoor de wereldhandel implodeerde, de werkloosheid verveelvoudigde en de mondiale politieke stabiliteit werd ondermijnd. Het legde de kiem voor de Tweede Wereldoorlog.
Dat nooit weer, zo werd in 1945 gezegd. Vrije en eerlijke handel waren een absolute voorwaarde voor wederopbouw en welvaartstoename. Multilaterale instituten zouden moeten voorkomen dat een land dit in gevaar zou zou brengen. Na de GATT (Algemene Overeenkomst voor Tarieven en Handel) in 1947 kwam in 1995 de wereldhandelsorganisatie WTO tot stand. Deze instantie kreeg supranationale rechtsbevoegdheden en kon landen die protectionistische maatregelen namen zelfs straffen.
Vanaf 1995 tot 2008 was sprake van hyperglobalisering, waarbij de handelsstroom steeg tot ruim 60 procent van het mondiale bbp. Hyperglobalisering is een term van de econoom Dani Rodrik. Westerse technieken werden gecombineerd met de ontzagwekkende productiekracht van landen als China, India, Vietnam.
‘Dankzij ict en containerisatie die tot volle wasdom was gekomen, kwam daarmee een extreme vorm van mondiale arbeidsverdeling tot stand’, legt hoogleraar Brakman uit. ‘Tot dan toe exporteerden landen producten die werden gemaakt van in eigen land gemaakte onderdelen. Daarna kwamen de onderdelen van overal ter wereld. In de jaren zeventig maakte Toyota nog slechte auto’s, maar toen ze overal onderdelen konden kopen, werden het prima auto’s. Zelfs een simpele balpen bestaat uit onderdelen die in tien landen zijn gemaakt. Het hele productieproces werd wereldwijd opgeknipt.’
De financiële crisis van 2008 na de val van Lehman Brothers was de eerste grote schok die deze ontwikkeling tot stilstand bracht. Banken en financiële instellingen dreigden multinationals en andere bedrijven mee te trekken in de kredietcrisis. Economieën krompen, beurskoersen kelderden, de werkloosheid explodeerde. Dit was de ernstigste situatie sinds de Grote Depressie.
‘We zullen niet de historische fout van het protectionisme maken’, zei de Amerikaanse president Barack Obama in april 2009, met een verwijzing naar wat in de jaren dertig was gebeurd. De westerse leiders deden een beroep op de opkomende economieën van China, Rusland, Korea, India, Turkije en Brazilië om het Westen te helpen. Ze kregen een wereld van vrijhandel voorgespiegeld en konden met goedkope arbeid de wereldmarkt veroveren. Winnaar was ook de rijke bovenlaag in het Westen.
‘Maar er waren ook verliezers, zoals de middenklasse die veel van zijn banen zag verdwijnen en de landen in Oost-Europa’, zegt Brakman. Zij ontpopten zich eerst als anti-globalisten die bijeenkomsten van de G20 en de WTO verstoorden en wendden zich later tot populisten die protectionisme bepleitten en de schuld bij immigranten legden.
Barry Eichengreen, hoogleraar economie en politicologie aan de Universiteit van Californië-Berkeley, stelt in het boek The Populist Temptation (2019) dat een groeiend segment van de samenleving het gevoel had niet meer mee te tellen of niet meer gezien te worden. Het salaris stagneerde, de baanzekerheid daalde. Wat gepaard ging met gevoelens van onveiligheid bij de klassen die niet tot het establishment behoorden. Dat beperkte zich niet alleen tot de VS. Ook in Europa maakte globalisme plaats voor nationalisme. Een uiting daarvan was de onverwachte keuze van de Britten voor de Brexit.
De coronapandemie legde een nieuwe bom onder de wereldhandel. Bevoorradingsketens kwamen stil te liggen door lockdowns in havens. Voor medicamenten en mondkapjes waren landen uitgeleverd aan een ander deel van de wereld. Ze concludeerden dat ze weer zelfvoorzienend zouden moeten zijn.
Door de politieke spanningen in de wereld is die noodzaak om zelf alles weer te kunnen maken nog voelbaarder geworden. Ook kwam er kritiek van milieuactivisten, die zich keerden tegen het feit dat een product als de roos soms hier wordt gezaaid, vervolgens in Kenia wordt gekweekt, hier tot volle wasdom komt en uiteindelijk naar Japan wordt geëxporteerd
Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) telde in 2022 maar liefst 2.600 nieuwe handelsbarrières. Dat was een historisch record. ‘Het is zes keer zoveel als in 2013. Het aantal unilaterale handelsbarrières op grensoverschrijdende goederenhandel is in één enkel decennium massaal gegroeid. Dit keert zich tegen de trend van liberalisering van de wereldhandel, waarvan in het grootste deel van de 20ste eeuw sprake was’, aldus het IMF.
De internationale handel is daardoor sinds 2020 min of meer gestabiliseerd en dreigt nu zelfs af te nemen. Maar een weg terug naar tweehonderd jaar geleden is er niet. Er is zelfs geen weg terug naar de jaren tachtig van de vorige eeuw. Er is geen land meer dat helemaal zelf een moderne fiets kan maken. Zadels, remmen, lichten, spaken, banden, bellen en kilometertellers moeten overal ergens anders vandaan worden gehaald. Wie zelf zo’n fiets zou willen maken, zou tientallen nieuwe fabrieken moeten oprichten die allemaal onrendabel zijn. Het resultaat zou een onbetaalbare fiets zijn.
Protectionistische middelen
Importheffingen. Een belastingtarief op buitenlandse importen die kunnen oplopen tot vele tientallen procenten of zelfs meer dan 100 procent. Dit betekent dat de eigen fabrieken of dienstverleners beter kunnen concurreren, ook al zijn ze duurder en minder efficiënt.
Importquota. Een plafond voor de import van bepaalde producten – bijvoorbeeld maximaal 200 duizend Koreaanse auto’s.
Veiligheids- en kwaliteitseisen. Landen weren producten die in hun ogen niet veilig zijn – een kinderdekbed dat ziekten kan veroorzaken – of als rotzooi worden beschouwd. Soms worden die eisen tot het absurde doorgevoerd. Japan weerde buitenlandse pingpongballen omdat ze te hoog zouden opspringen.
Valutamanipulatie. Een land probeert de waarde van de eigen munt te laten dalen. In landen met een niet-transparante staatseconomie kan de centrale bank de waarde zelf vaststellen. De ECB werd tijdens zijn vorige ambtsperiode door Trump ervan beschuldigd de rente niet snel genoeg te verhogen, waardoor de euro goedkoop bleef en de dollar duur.
Subsidiëring. China krijgt vaak het verwijt het eigen bedrijfsleven met subsidies te helpen zodat de kosten omlaag gaan en export gemakkelijker wordt.
Anti-dumpingmaatregelen. Landen verkopen producten voor export onder de kostprijs. Hiermee komen die landen vaak af van hele voorraden onverkoopbare producten, zoals China nu met staal doet.
Overheidscampagnes. Consumenten worden met campagnes aangezet producten uit het eigen land te kopen, ook als die duurder zijn – ‘Koopt Nederlandsche waar, dan helpen wij elkaar’.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant