Met duizelingwekkend tempo verbouwen Donald Trump en zijn onverkozen trawant Elon Musk de Amerikaanse overheid. Elke dag eigent de president zich meer macht toe – tot de rechter hem stopt. Áls die dat doet.
is correspondent Verenigde Staten van de Volkskrant. Hij woont in New York.
De machtsgreep is per post-it afgekondigd. Een dag na de inauguratie van Donald Trump treffen ambtenaren in het Eisenhower Executive Office Building, pal naast het Witte Huis, een groep dolende twintigers op kantoor. Zonder toegangspasjes – maar mét toegang tot het ICT-systeem van de staat. Aan de deur kleeft een boodschap. Eén briefje, vier letters: ‘Doge’.
Het Department of Government Efficiency (Doge), onder leiding van miljardair Elon Musk, trekt sindsdien als een wervelwind door de Amerikaanse overheid. Elke dag dringt het team binnen bij nieuwe ministeries en instanties voor een zuivering van het personeel.
Het tempo is duizelingwekkend. Tienduizenden ‘niet-loyale’ ambtenaren staan al op straat, anderen kunnen niet meer bij hun documenten. Uitbetalingen worden stopgezet. De Amerikaanse ontwikkelingsdienst Usaid – volgens Trump gerund door ‘radicale gekken’ – is in vier dagen totaal ontmanteld. Ministeries moeten volgen.
Donald Trump beloofde kiezers een verbouwing van de Amerikaanse staat. Zijn breekijzer blijkt Elon Musk. De president en zijn onverkozen vriend maken vaart, omdat zij zich om één obstakel niet bekommeren: de wet.
Amerikaanse media worstelen deze dagen met hun terminologie. ‘Extralegal’ hoor je hier veel. Buitenwettelijk. Of dat Trump, dixit The New York Times, ‘de grenzen van het recht overschrijdt’. Anderen gebruiken, simpelweg, het woord illegaal. Eén ding is zeker: de Amerikaanse democratie bevindt zich op onontgonnen terrein.
Elke dag, decreet na decreet, eigent Trump zich macht toe die de Amerikaanse president van oudsher niet bezit. Of schenkt die aan mensen als Musk.
De wet is helder. De overheidsuitgaven die Trump nu zuivert van ‘woke’, zijn het exclusieve domein van het Congres. De volksvertegenwoordiging bepaalt waar geld naartoe vloeit, welke ministeries, instanties of programma’s blijven of sneuvelen – niet de president. Zíj zijn de wetgevende macht, hij voert uit.
De politieke route ligt intussen wagenwijd open. De Republikeinen hebben meerderheden in beide kamers van het Congres. Deze beslissingen kunnen daar, gewoon, legaal worden genomen. Maar dat interesseert Trump weinig. De president gokt dat de politiek hem zijn zin zal geven – en krijgt gelijk.
‘Je eerste reactie is: hee, dit is niet hoe de dingen hier altijd gingen’, aldus het Republikeinse Congreslid Tom Emmer. ‘Maar je moet begrijpen, Trump is verkozen om de status quo op te schudden.’
Het plan lag klaar. Trumps decreten zijn soms woordelijk afkomstig uit ‘Project 2025’, de blauwdruk van conservatieve actiegroepen voor een machtiger presidentschap. Daarvoor waarschuwden Democraten afgelopen verkiezingen onophoudelijk, Republikeinen noemden dat angstzaaierij. ‘Nooit gelezen’, bezwoer Trump.
Centraal staat de zogeheten unitary executive theory, op rechts steeds salonfähiger. De president vertegenwoordigt daarin niet slechts een van drie gelijkwaardige democratische pilaren (wetgevend, uitvoerend, gerechtelijk), maar torent uit boven het Congres. De ambtenarij staat rechtstreeks onder presidentiële controle, de politiek volgt zíjn wil in plaats van andersom.
Wat Trump en Musk deze dagen uitvoeren met de ambtenarij, heeft veel weg van een autocratische proefballon. En Usaid is niet toevallig gekozen als eerste doelwit.
Dat de VS miljarden uitgeven aan ontwikkelingshulp is voor veel Amerikanen – per definitie – onbegrijpelijk. Waarom meebetalen aan mensenrechten in Oeganda of onafhankelijke pers in Hongarije, terwijl het leven thuis zo zwaar is? Begrippen als ‘soft power’ en ‘democratische invloedssfeer’ lijken abstracties of, zoals Trump het noemt, tijdverdrijf van de linkse elite.
Dat bemoeilijkt het verzet. Geen Democraat die nu graag de zeepkist opklimt voor buitenlandse hulp, terwijl zij nét de verkiezingen hebben verloren wegens de hoge prijzen in het binnenland. Usaid is een politieke gifpil. Terwijl de oppositie daarop kauwt, scheppen Trump en Musk een precedent.
Wettelijk gezien verschilt Usaid weinig van de ministeries die Trump nu in het vizier heeft, zoals Onderwijs en Justitie. Of klimaatagentschappen als EPA en NOAA, waar Musks twintigers afgelopen woensdag binnendrongen. Niemand fluit ze terug, dus waarom hier stoppen? Theoretische macht wordt zo werkelijkheid.
Zolang het Congres die macht vrijwillig afstaat, en Trump zijn optreden aan gedesillusioneerde kiezers verkoopt als broodnodige disruption, resteert slechts één tegenmacht: de rechtspraak. Tientallen burgers, instanties en (ontslagen) ambtenaren sleepten Trumps regering afgelopen dagen voor de rechter. De eerste vonnissen zijn niet mild. ‘Schaamteloos onwettig’, oordeelde een rechter over een van Trumps decreten.
Ook dat is onderdeel van de strategie. Het laatste woord is aan het Hooggerechtshof, dat – wegens drie benoemingen dóór Trump – overhelt naar rechts. Noemen zij Trumps handelen legaal, dan krijgt hij groen licht voor zijn autoritaire presidentschap. Uitgesloten is dat niet. Zeker vier van de negen opperrechters tonen al langer interesse in de unitary executive theory.
‘Ik denk dat de strategie is: we gaan het gewoon doen, tot iemand ons durft te stoppen’, speculeerde de Amerikaanse oud-ambtenaar Andrew Rosenberg in de media. ‘En wanneer ze ons stoppen, dan hebben wij alles al verwoest.’
Hierdoor vormt Musk zo’n ideaal breekijzer. Verklaren de opperrechters de ambtelijke zuiveringen illegaal, dan kan Trump verwijzen naar Musk en DOGE: zíj gingen te ver, niet ik. De schade is dan reeds berokkend. Uitgeklede instanties kunnen opnieuw worden gevuld, ditmaal met loyalisten.
Musk, op zijn beurt, zal dat risico graag voor lief nemen. Tot die tijd heeft hij toegang en mogelijk zeggenschap over gevoelige overheidsuitgaven – een goudmijn, voor een zakenman wiens imperium goeddeels drijft op staatscontracten.
Een derde scenario is niet ondenkbaar. Want luistert Trump straks naar een gerechtelijk ‘nee’? Zoals zijn eigen vicepresident, JD Vance, al betoogde: ‘Als de verkozen president zegt ‘Ik ben de baas over mijn overheid’ en het Hooggerechtshof zegt ‘Dat bent u niet’, dan is dat een constitutionele crisis.’ En een ‘illegitieme uitspraak’, meent Vance, rechtvaardigt ongehoorzaamheid.
Met de rugdekking van een bereidwillig Congres en een ideologisch gezuiverde ambtenarij, zal Trump zich niet vanzelfsprekend laten dwingen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant