Een Russische oud-medewerker van chipbedrijven ASML en Mapper wordt verdacht van diefstal van bedrijfsinformatie, bleek donderdag op een pro-formazitting. Naast politieke spionage wordt economische spionage steeds belangrijker. Wat is dat en waar komt die interesse vandaan?
Wat is economische spionage?
"Bij economische spionage win je technieken in die je zelf niet hebt", legt een AIVD-woordvoerder donderdag uit aan NU.nl. Het kan om kennis gaan, maar ook om voorwerpen, zoals machines.
"Landen doen het om een economische en technologische achterstand in te halen of om hun concurrentiepositie te verbeteren", schrijft de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) op de eigen website.
Voor een bedrijf kan zo'n diefstal heel schadelijk zijn. Mogelijk koopt een ander land het product niet meer of maakt het een vergelijkbaar product. Dat kan dit land dan goedkoper aanbieden, doordat het door de diefstal geen of weinig onderzoekskosten heeft gemaakt.
Economische spionage kan ook de veiligheid van Nederland bedreigen. Zo blijkt uit de rechtbankstukken dat de oud-medewerker van ASML onder meer ontwerphandleidingen voor microchips zou hebben doorgespeeld aan partijen in Rusland. "Chips zijn niet alleen nuttig voor computers, maar ook voor bijvoorbeeld de militaire industrie", benadrukt onderzoeker Koen Aartsma van Clingendael.
Waarom zijn andere landen geïnteresseerd in informatie van Nederlandse bedrijven?
"Nederland is een van de meest ontwikkelde landen op het gebied van economie, wetenschap en techniek", schrijft de RVO. Sommige bedrijven zijn "hoofdrolspelers in hun gebied", vult de AIVD-woordvoerder aan Hij noemt geen namen, maar het is duidelijk dat het in Veldhoven gevestigde ASML daar een voorbeeld van is.
Het bedrijf was al eerder doelwit van diefstal. Zo stalen Chinese oud-medewerkers in 2019 op grote schaal documenten van ASML. Die informatie gebruikten ze om concurrent XTAL op te richten. In 2023 nam een medewerker informatie mee naar zijn nieuwe werkgever: het Chinese bedrijf Huawei dat ook chips maakt.
Aartsma denkt dat een bedrijf als ASML wel weet dat het risico loopt op spionage. "Maar in algemene zin denk ik dat het bedrijfsleven wel een tikje bewuster zou moeten worden van deze onzichtbare dreiging."
Hoe vaak komt dit soort spionage voor?
De RVO waarschuwt dat Nederlandse bedrijven regelmatig doelwit zijn van buitenlandse spionage. Maar het is lastig om in kaart te brengen hoe groot het probleem is. "Je weet niet wat je niet weet", zegt de AIVD-woordvoerder.
Daarnaast brengt de AIVD niet alle informatie naar buiten. Als de dienst iets deelt, richt de AIVD zich meestal tot de organisatie waarover het gaat. In jargon heet zo'n document een ambtsbericht. De organisatie kan op basis daarvan stappen ondernemen en besluiten informatie naar buiten te brengen. "We zeggen zelfs eigenlijk nooit dat er ambtsberichten zijn uitgebracht." Nu werd het bekend, doordat het ter sprake kwam tijdens de pro-formazitting. Dat is een niet-inhoudelijke zitting waarin de rechter bepaalt of het voorarrest van een verdachte moet worden verlengd.
"Er spelen een paar zaken die het risico op spionage vergroten", legt Aartsma uit. Dat geldt voor bijvoorbeeld de oorlog in Oekraïne. "Rusland wordt natuurlijk zwaar gesanctioneerd door het Westen. Daarom proberen ze op andere wijze aan informatie te komen." Dat lijkt ook een rol te spelen bij ASML. In de rechtbankstukken staat dat de Rus die mogelijk informatie doorspeelde daarmee ook de sancties tegen Rusland omzeilde.
Welke landen doen dit vooral?
China is de bekendste. "Maar deze zaak laat zien dat daar niet het enige risico zit", zegt de AIVD-woordvoerder. Andere bekende landen zijn Rusland, Iran en Noord-Korea. Aartsma benadrukt dat ook Frankrijk en de Verenigde Staten bekendstaan om economische spionage. Dat doen ze mogelijk ook bij ons. Maar we moeten dat vooral niet te groot maken, zegt de onderzoeker. "China en Rusland zijn de grootste tegenstanders wat dat betreft."
Hoe uitzonderlijk is het dat in 2022 zeventien Russische spionnen Nederland uit zijn gezet?
Aartsma: "Dat was best uitzonderlijk." De zeventien Russische inlichtingenofficieren moesten het land uit, omdat ze zich bijvoorbeeld bezighielden met de versleuteling van geheime berichten, contraspionage en informatie over microchips. "Sommige van deze inlichtingenofficieren hielden zich waarschijnlijk ook met politieke spionage bezig", weet de onderzoeker. Sindsdien is volgens hem een stuk gebruikelijker om spionnen uit te zetten.
De uitzetting was volgens hem een gevolg van de oorlog in Oekraïne. Daardoor werd de Russische dreiging opeens veel reëler. Het was onderdeel van een Europese actie. In totaal moesten honderden Russen Europa verlaten. Dat heeft Russische spionage waarschijnlijk een slag toegebracht. Maar dit is slechts een van de methoden van Rusland.
Zo gebeurt er ook heel veel digitaal. "De digitale kant van spionage is booming en blijft booming", zegt Aartsma. "Dat is een heel effectief en efficiënt middel, aangezien je dat op afstand kunt doen." Het is ook een stuk goedkoper.
Wederom is dat niet alleen iets waar Rusland op inzet. "De getallen lopen uiteen, maar China zou circa 120.000 hackers tot zijn beschikking hebben." Dat zijn forse aantallen. Ter vergelijking: in 2021 woonden er 124.093 mensen in Leiden. Stel je eens voor dat zij allemaal hackers zouden zijn.
De huidige zaak bij ASML bewijst dat "de ouderwetse manier van spioneren" nog steeds bestaat. "Dat zal altijd actueel blijven." Een combinatie zal ook vaak voorkomen, zoals iemand die met een USB-stick een bedrijfscomputer besmet.
Source: Nu.nl economisch