Bijna twee maanden na de val van Bashar al-Assad is de leider van de islamitische groepering HTS benoemd tot interim-president van Syrië. Wat is er nodig voor een duurzame vrede in het land en hoe doet het nieuwe bewind het tot nu toe?
De buitenlandministers van de Europese Unie besloten vorige week de sancties tegen Syrië op het gebied van bankieren, transport en energie tijdelijk op te schorten. Eerder maakten de Verenigde Staten al een uitzondering op zware sancties voor hulpverlening. Dat is het resultaat van flinke diplomatieke inspanningen van de nieuwe machthebbers in Syrië, die afgelopen weken ritsen aan buitenlandministers ontvingen.
Economisch herstel is misschien wel het belangrijkste ingrediënt voor duurzame vrede. ‘Maar de nieuwe autoriteiten hebben daar de minste controle over’, zegt Nanar Hawach, Syrië-expert voor denktank International Crisis Group. De economie wordt aan alle kanten afgeknepen door een web van internationale sancties, deels gerelateerd aan het regime-Assad en deels aan het nieuwe bewind, vanwege de voormalige banden met terreurgroep Al Qaida.
Experts zeggen tegen de Volkskrant dat zij het liefst alle sancties zien verdwijnen, maar de EU wil dat de nieuwe machthebbers eerst bewijzen dat ze de rechten van vrouwen en minderheden respecteren. ‘Ze moeten zo snel mogelijk van de terroristenlijst af’, zegt Hawach. ‘Internationale organisaties en Syrische maatschappelijke organisaties in de diaspora staan te springen om te helpen, maar de antiterrorismewetgeving is zo streng dat het al strafbaar kan zijn om de nieuwe regering advies te geven.’
Er zijn nog geen twee maanden verstreken sinds rebellen onder leiding van de islamitische groepering Hayat Tahrir al-Sham (HTS) plots een einde maakten aan het regime van de familie Assad. Na bijna veertien jaar oorlog en vijftig jaar dictatorschap gestoeld op een verdeel-en-heerstactiek is Syrië letterlijk en figuurlijk gebroken. De nieuwe autoriteiten in Damascus hebben de herculestaak om de vele bevolkingsgroepen te verenigen en het land opnieuw op te bouwen.
‘Een zware taak en een grote verantwoordelijkheid’, zei HTS-leider Ahmed al-Sharaa woensdag na zijn benoeming tot interim-president. Experts zijn tot nu toe behoorlijk positief over het optreden van het nieuwe bewind. Volgens hen moeten vijf belangrijke stappen worden doorlopen om een stabiel land op te bouwen en heeft HTS op bijna al die fronten goed werk verricht.
Allereerst wist HTS te voorkomen dat er chaos uitbrak. De groep heeft grote delen van het land onder controle en daar een bepaalde mate van stabiliteit gecreëerd. ‘Al-Sharaa en zijn vertrouwelingen zijn erin geslaagd om hun strijders veel discipline en loyaliteit bij te brengen’, zegt Regine Schwab, Syrië-onderzoeker bij het Peace Research Institute in Frankfurt.
Maar HTS is meer dan een strijdgroep. De organisatie heeft jaren bestuurservaring in de provincie Idlib en probeert die nu op grotere schaal toe te passen. ‘HTS is niet meer te vergelijken met radicale groepen zoals de Taliban. Het zijn jonge, hoogopgeleide mensen die weten hoe de moderne wereld in elkaar steekt’, zegt Schwab.
De gecoördineerde en doordachte aanpak doet vermoeden dat er voor de val van Assad al een uitgedacht plan op tafel lag. Zo kozen de nieuwe machthebbers er direct voor om de meeste overheidsinstanties intact te laten. ‘Dat is cruciaal, hoe disfunctioneel en corrupt ze ook zijn’, zegt Nanar Hawach. ‘Daarmee behoud je het gevoel van een staat en voorzie je een deel van de bevolking in levensonderhoud.’
De politie en het leger worden wel opnieuw ingericht. HTS wil dat alle strijdgroepen óf hun wapens inleveren óf opgaan in het nationale leger. Er zijn groepen die zich hiertegen verzetten, maar de experts denken dat dit op termijn wel gaat lukken. ‘Ze hebben in Idlib laten zien dat ze weten hoe ze moeten omgaan met facties die het hoofd niet willen buigen’, zegt Hawach. ‘Aan de ene kant overweldigende militaire kracht eropaf sturen en tegelijkertijd open blijven voor een gesprek.’
De grote vraag blijft of het lukt om een akkoord met de Koerden te sluiten. ‘Wat daar gaat gebeuren is bepalend of Syrië een eenheidsstaat kan worden of verdeeld blijft’, aldus Schwab. De Syrian Democratic Forces (SDF), geleid door Koerdische facties, hebben een links-progressieve staat ingericht in het noordoosten van Syrië. Niemand verwacht dat zij hun autonomie zomaar zullen opgeven.
Tot nu toe weigert de SDF om volledig op te gaan in het nationale leger, vooral vanwege de grote dreiging vanuit Turkije. De Turkse regering noemt de SDF ‘terroristen’ en stuurt rebellengroepen aan die de SDF bestrijden. Gesprekken tussen het leiderschap van SDF en HTS verlopen tot nu toe moeizaam. Wel heeft de SDF als teken van welwillendheid laten weten de grondstoffen uit hun olierijke regio met de rest van Syrië te willen delen.
Om een sfeer van wetteloosheid en onveiligheid te voorkomen, hebben de nieuwe machthebbers amnestie beloofd voor soldaten van Assad die hun wapens inleveren. Toch komen er signalen naar buiten van wraakacties. Het Syrisch Observatorium voor de Mensenrechten rapporteerde een week geleden dat lokale gewapende groepen 35 mensen hadden geëxecuteerd, voornamelijk officieren van het voormalige regime die zich hadden overgegeven.
Ook zijn er steeds meer berichten dat alawieten, de minderheid waartoe Assad behoort, worden vernederd en vermoord. HTS beschikt over ongeveer dertigduizend manschappen en dat is niet genoeg om overal veiligheid te creëren. Volgens Nanar Hawach spelen de veiligheidsproblemen in het hele land, maar hebben die veel meer impact op de minderheden. ‘Het draait om perceptie. Minderheden hebben geen rol in het bestuur of de veiligheidsdiensten, ze weten niet wat er speelt’, zegt Hawach. ‘Ze zijn bang en zien weinig inspanningen van de autoriteiten om hen te beschermen.’
Om te slagen is het essentieel dat HTS de macht gaat delen, maar het grote wantrouwen tussen de bevolkingsgroepen maakt dat moeilijk. Het huidige bestuur is volgens Schwab alleen maar zo doortastend omdat het leiderschap elkaar heel goed kent en vertrouwt. In Idlib werkte de regering wel samen met binnen- en buitenlandse hulporganisaties. Mogelijk ligt daar ook nu een oplossing.
In het Westen wordt al uitgekeken naar vrije verkiezingen, maar volgens experts hebben die geen prioriteit. ‘Je moet eerst de benodigde democratische instituties opbouwen en de grondwet herschrijven’, zegt Schwab. Ook moeten staatsinstellingen hoognodig hervormd worden om problemen zoals corruptie en willekeurige wetgeving tegen te gaan. Wel is het van groot belang dat alle bevolkingsgroepen iets te zeggen hebben in die processen.
De nieuwe machthebbers zijn geen liberale democraten zoals de EU graag zou zien, maar hebben wel geprobeerd om met alle bevolkingsgroepen in gesprek te gaan. De bedoeling is dat een nationale dialoog met brede vertegenwoordiging uit de maatschappij de komende jaren aan de grondwet gaat werken en de nieuwe politiek vormgeeft. In de praktijk is dat niet makkelijk; de nationale dialoog is al meermaals uitgesteld.
Andere belangrijke stappen voor duurzame vrede zijn verzoening en gerechtigheid. ‘Iedere Syrische familie heeft verschrikkelijke dingen meegemaakt, al die wonden moeten genezen’, zegt Schwab. Tot nu toe heeft Damascus weinig gedaan om officiële kaders te scheppen, zoals procedures voor het bewaren van overheidsdocumenten en het oprichten van onderzoeks- of verzoeningscommissies. Wel hebben de autoriteiten hulp gevraagd aan internationale instanties zoals het Internationaal Strafhof en de VN.
Het nieuwe bewind lijkt goed op weg, maar buitenlandse machten kunnen ook nog roet in het eten gooien. Met de val van Assad zijn de machtsverhoudingen in het Midden-Oosten volledig veranderd en is een ware ‘scramble for Syria’ losgebroken. Op het diplomatieke toneel stelt HTS zich tot nu toe kalm en pragmatisch op. Zo wil HTS tot op zekere hoogte ‘strategische relaties’ behouden met Rusland, de belangrijkste bondgenoot van Assad, omdat haast alle wapens van het leger van Russische makelij zijn.
De meeste landen hebben er baat bij als het nieuwe bewind slaagt, of in elk geval ten dele. De Europese Unie hoopt dat er zo snel mogelijk stabiliteit komt, want alleen dan kunnen de lidstaten vluchtelingen terugsturen. De Arabische staten willen stabiliteit om te voorkomen dat Syrië opnieuw een broedkamer voor radicaal islamisme wordt en dat Iran invloed kan herwinnen. Voor Saoedi-Arabië en Jordanië kan HTS ook een waardevolle partner zijn in de strijd tegen de handel in de speed-achtige drug captagon.
De Verenigde Staten zijn eigenlijk niet zo geïnteresseerd in Syrië, behalve als het gaat om het bestrijden van terrorisme in de regio. Amerika heeft nog zo’n tweeduizend manschappen gestationeerd die de SDF steunen in de strijd tegen IS en ruggensteun bieden tegenover Turkije. Dat kan allemaal plots veranderen met Donald Trump als nieuwe president. Maar bovenal is het de vraag wat de grote buren Turkije en Israël gaan doen.
Turkije speelt een dubbelrol. Ankara ziet de SDF als zijn grootste veiligheidsrisico en wil koste wat het kost voorkomen dat de Syrische Koerden autonomie krijgen. Een militair offensief – met veel chaos en leed – is niet uitgesloten.
Tegelijkertijd is er veel te winnen bij stabiliteit in Syrië. Turkije heeft goede banden met HTS en wil ook voorkomen dat jihadistische groeperingen in Syrië opnieuw de kop kunnen opsteken. Bovendien staan Turkse bedrijven te springen om te investeren in infrastructuur en wederopbouw.
Mogelijk zal Ankara daarom een akkoord tussen HTS en de Koerden steunen, maar wel onder strenge voorwaarden. Zo eist Ankara dat de SDF de banden met de Turks-Koerdische strijdgroep PKK doorsnijdt. Dat zou een goede basis kunnen zijn voor een vergelijkbaar akkoord met de Turkse Koerden, dat president Recep Tayyip Erdogan dit jaar graag wil sluiten om zich te verzekeren van Koerdische steun bij de volgende verkiezingen.
Direct na de val van Assad bezette Israël een lap Syrisch grondgebied. Ook begon het leger met grootschalige luchtaanvallen om te voorkomen dat militaire infrastructuur in handen van ‘terroristen’ zou vallen. Ondanks internationale oproepen om de territoriale integriteit van Syrië te respecteren, is Israël niet van plan zich terug te trekken en gaan de dodelijke luchtaanvallen door.
De Israëlische focus ligt volledig op de eigen veiligheid, maar volgens experts creëert deze aanpak juist instabiliteit in Syrië en dus op lange termijn meer veiligheidsrisico’s. HTS heeft in Zuid-Syrië eigenlijk hetzelfde doel als Israël: voorkomen dat Iran weer voet aan de grond krijgt en de wapensmokkel naar Hezbollah in Libanon stoppen. Damascus onderneemt actie om criminaliteit tegen te gaan en wapens in beslag te nemen.
Toch is samenwerking voor Israël geen optie. De regering lijkt meer te zien in een verdeeld (en dus verzwakt) Syrië en hint zelfs op militaire steun aan de Koerden, waarmee een clash tussen Israël en Turkije op de loer ligt.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant