Meer geweld, meer verruwing, minder sociale cohesie. Wie het nieuws volgt, kan zomaar het idee krijgen dat de samenleving achteruitholt. Alleen: dat dachten ze twintig jaar geleden ook, en vijftig jaar geleden ook.
schrijft voor de Volkskrant over medisch onderzoek, psychologie en (neuro-)biologie.
Steeds meer geweld tegen trein- en ambulancepersoneel. Losgeslagen rijgedrag met fatbikes en ‘steeds asocialer’ verkeer. Criminelen die explosieven laten afgaan bij woningen. Ongeregeldheden tijdens oud en nieuw.
Het kan haast niet anders of Nederland ondergaat een ‘verruwing’. Oud-minister Sigrid Kaag zag het zo (ze werd persoonlijk bedreigd), en nog onlangs zei ook de ChristenUnie in de Tweede Kamer dat onze samenleving last heeft ‘verruwing, intimidatie en agressie’.
Het overheersende beeld, ook in andere landen, is dat het met fatsoen, veiligheid en saamhorigheid bergafwaarts gaat. Verrassend is het dan ook niet dat in bijna elk land een meerderheid van de mensen meent dat het de verkeerde kant op gaat, als je ze er direct naar vraagt (‘Blijven de normen en waarden gelijk, gaan ze achteruit of vooruit?’), zo schreven de Amerikaanse onderzoekers Adam Mastroianni en Daniel Gilbert eerder dit jaar in het tijdschrift Nature.
Alleen viel Mastroianni en Gilbert iets geks op: in vragenlijstonderzoeken in Europa en de Verenigde Staten zeiden mensen tien jaar geleden ook al dat de fatsoensnormen steeds verder kopje onder gaan en dat hun onbehagen toenam. De tien jaar ervoor: idem dito. En in de decennia daarvoor was er volgens de ondervraagden ook al een achteruitgang: ook in de jaren zeventig ging het blijkbaar niet goed.
Veel verder dan de jaren vijftig gaat zulk onderzoek niet terug. Toch benoemen de Amerikanen graag dat de Romein Titus Livius al zo’n tweeduizend jaar geleden vond dat de ‘morele fundamenten’ onherstelbaar veel barsten begonnen te vertonen.
Dat is gek, schrijven de onderzoekers. ‘Het zou kunnen dat de moraliteit echt wereldwijd al duizenden jaren achteruitgaat en iedereen daar tijdens zijn leven iets van opmerkt. De andere mogelijkheid is dat morele achteruitgang een psychologische illusie is, van alle tijden.’
De twee zetten in op de illusie: de wereld wordt niet hufteriger, we dénken het alleen. Want, opvallend: de vermeende achteruitgang begint bij elke proefpersoon steevast ‘vanaf het moment dat ze zelf op aarde zijn verschenen’, ontdekten Mastroianni en Gilbert. Anders gezegd: iemand geboren in 1990 denkt dat het moreel verval pas net is begonnen, terwijl iemand uit 1960 de normen al decennialang ziet achteruitgaan.
Mastroianni en Gilbert namen Nederland niet mee in hun onderzoek. Maar een blik op de krantenarchieven suggereert dat ook hier in het verleden een morele achteruitgang heeft plaatsgevonden die verdacht veel lijkt op die waarover nu zorgen zijn. Zo meldt de Volkskrant in 1998 dat de Nederlander ‘harder en asocialer’ is geworden.
Ga verder terug, naar 1970, en de krant De Tijd rept over ‘sombere verwachtingen’ in de maatschappij op basis van vragenlijstonderzoek van het commerciële statistiekbureau NSS. Zo dachten Nederlanders destijds dat ‘een uitholling van vele sociale deugden, zoals verdraagzaamheid, gematigdheid en een gevoel van nationale saamhorigheid’ op komst was. En: ‘Er komt een grotere bereidheid tot agressie en geweld.’
Trek die lijn door en het kan haast niet anders of we leven inmiddels in een jungle van onfatsoen en gevaar. Blijf thuis, vergrendel de deur, doe voor niemand open en vooral: vertrouw níémand.
Maar zo leven we uiteraard niet. Want ‘gemiddeld genomen’ is in de samenleving eigenlijk maar weinig veranderd aan het onderling vertrouwen, zegt econometrist Isolde Woittiez van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). ‘Sinds onze oprichting in 1973 zeggen mensen zich zorgen te maken dat de normen en waarden achteruitgaan. Maar dat gebeurt niet.’ Zo’n twee derde van de Nederlanders vertrouwt volgens SCP-onderzoek andere mensen. De sociale cohesie is daarmee al jaren ‘stabiel hoog’, aldus het bureau.
Ook voelen Nederlanders zich volgens de nieuwste CBS-Veiligheidsmonitor relatief veilig. In de laatste meerjarenvergelijking die het CBS deed, in 2017, zeiden zelfs iets méér mensen de sociale cohesie in hun buurt als positief te ervaren dan in 2012.
Dat geldt althans in studies waarin onderzoekers mensen vragen naar hoezeer ze anderen in hun eigen leefomgeving vertrouwen. Het onbehagen kruipt pas in de antwoorden als het gaat om de morele situatie in de samenleving als geheel, zien de Amerikanen in het Nature-onderzoek. Waar familie, vriendenkring en woonwijk gemiddeld goed bevallen, vrezen mensen problemen en verhuftering in de wijdere wereld, buiten hun eigen bubbel. Want juist daar gaat de boel heel duidelijk achteruit.
De resultaten van het Nature-onderzoek zijn herkenbaar voor onderzoeker Remco Spithoven. Hij is lector maatschappelijke veiligheid aan Hogeschool Saxion en vergeleek voor zijn promotieonderzoek in 2017 het gevoel van veiligheid in Amsterdam, Hilversum en Zaltbommel. ‘Het zijn gek genoeg de mensen die het prima voor elkaar hebben in een veilige buurt die het grootste gevoel van onbehagen beleven’, zegt hij. In Amsterdam zijn mensen eigenlijk best ‘koeltjes’, volgens Spithoven. ‘Maar in Zaltbommel, waar het relatief veilig was, zeiden de mensen: de samenleving, die gaat er echt aan, man.’
Volgens Marieke Liem, hoogleraar geweld en interventies aan de Universiteit Leiden, hebben mensen nauwelijks door hoezeer de werkelijkheid verschilt van hun perceptie. Want zeker als het gaat om veiligheid, zijn de verschillen groot, schrijft ze met misdaadjournalist Gerlof Leistra in het boek Mythen over moord.
Moord en doodslag nemen volgens de officiële registratie al drie decennia af. In 1995 waren er nog 271 moorden, in 2023 is dat cijfer gehalveerd tot 125. Liem: ‘Maar de berichtgeving over moord en doodslag is juist alleen maar toegenomen. Zo ga je toch denken dat het allemaal vreselijk slecht gaat.’
Nieuwsmedia leggen daarbij ook nog geregeld verbanden die er niet zijn, verzucht Liem. ‘Dan staat bijvoorbeeld bij een bericht over een gruwelijke kindermoord dat het al de zoveelste in een aantal maanden tijd is. Dat wekt de suggestie van een trend. Maar als ik dan naar die berichten kijk, blijkt het bij de één om een pasgeboren baby’tje te gaan dat is gedood door een verwarde moeder, en bij de ander is het de uitkomst van een vuistgevecht tussen een stiefzoon en stiefvader die allebei te veel hadden gedronken.’
Onderzoekers weten niet precies waar de (on)veiligheidsparadox vandaan komt. Al hebben sommigen wel een idee. Mastroianni en Gilbert zeggen: negatieve emoties uit het verleden ebben weg, waardoor we vroeger als rooskleuriger beleven, terwijl we ons wel zorgen maken over wat er in het heden gebeurt. Marieke Liem denkt dat het ook logisch is om je méér zorgen te maken over de toekomst. Want ja: van het verleden weet je hoe het was, maar morgen kán het altijd achteruitgaan.
Een andere reden voor de paradox kan zijn dat het onderzoek naar onbehagen iets over het hoofd ziet. ‘Denk maar aan klimaatverandering, milieu en de politiek van vandaag’, zegt Ronald van Steden, die openbare orde onderzoekt aan de Vrije Universiteit Amsterdam. ‘Het is niet zo gek dat mensen bang zijn voor de toekomst.’
En het gaat niet altijd steeds even goed of beter. Het onderlinge vertrouwen in Nederland mag gemiddeld hoog zijn, maar er zijn uitzonderingen, weet het SCP. Zo maakt het uit wat iemands opleiding is. Slechts zo’n 47 procent van de vmbo-opgeleiden vertrouwt anderen, onder de hbo- en wo-opgeleiden is dat 88 procent. ‘Dat is wel een verschil waarover we ons zorgen maken’, zegt SCP-onderzoeker Woittiez. Als opleidingsverschillen de maatschappij blijven verdelen kan dat het onderlinge vertrouwen op langere termijn wel degelijk een tik geven, schrijft het SCP in een nieuwe toekomstverkenning.
Ook over veiligheid, en dus misschien het onbehagen daarover, zijn niet louter positieve verhalen te melden. Hoewel Nederland gemiddeld gezien veiliger wordt, geldt dat heus niet overal. Zo ziet het CBS in zijn Veiligheidsmonitor verschillen tussen stad en platteland. ‘Er zijn buurten in Den Haag, Amsterdam, Rotterdam en Utrecht waar de onveiligheidsgevoelens hoger zijn’, zegt CBS-onderzoeker Ruben Van Gaalen.
En hoewel er vergeleken bij 2005 veel minder slachtoffers zijn van traditionele criminaliteit zoals inbraken en geweld, registreert de politie sinds 2021 vooral weer meer geweldsdelicten in de steden. Onduidelijk is of dit om dezelfde buurten gaat als waar mensen zich onveiliger voelen. Hoe dan ook is criminaliteit nooit overal gedaald of weggeweest, en dat zou het onbehagen kunnen voeden.
Daarnaast lijkt asociaal gedrag of geweld in sommige gevallen aanwijsbaar te ontsporen of toe te nemen. Neem intimidatie van conducteurs en ambulancepersoneel, of wat ineens een golf lijkt van criminelen die explosieven plaatsen aan huizen en winkels. Logisch dat dan bij veel mensen de alarmbellen afgaan.
Soms is sprake van een echt en serieus probleem, zegt Liem. Zo nemen in Nederland de aanslagen met explosieven – vaak vuurwerk – flink toe, volgens de politie. In 2021 vonden er 212 van zulke aanslagen plaats, in 2023 waren het er 1017. Of neem de plotselinge bendeoorlogen met vuurwapens in Zweden. ‘Daar is het echt menens’, zegt Liem.
Maar soms zegt aandacht voor bepaald gedrag meer over de behoefte hier harder tegen op te treden dan over een toename van het bewuste gedrag. Neem agressie tegen mensen met een publieke taak, zoals politie of ambulancepersoneel. Na eerdere ophef hierover mogen rechters sinds 2006 hogere straffen uitdelen aan verdachten van zulk geweld. Toch blijft het aantal verdachten al jaren ongeveer gelijk en daalde het in 2023 zelfs, meldt het Openbaar Ministerie.
Over ander gedrag valt niet zo eenduidig een conclusie te trekken. Of we steeds asocialer worden in bijvoorbeeld het verkeer, valt nauwelijks te onderzoeken, zegt CBS-onderzoeker Van Gaalen. Hij wijst erop dat we wel met meer mensen tegelijkertijd op de weg zitten. Dat veroorzaakt misschien het gevoel dat we met z’n allen asocialer worden.
Hoe dan ook: bij elk verhaal of cijfer dat geregeld het nieuws haalt, denken mensen snel dat juist nú alles achteruitgaat. Die reflex hoeft niet te kloppen, zegt Saxion-lector Remco Spithoven. ‘In de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw dacht iedereen dat er een criminaliteitsgolf op gang kwam. Maar je kunt die toename herleiden tot computers. Ineens was het mogelijk alles veel beter te registreren. Vanaf dat moment – boem – stijgt overal de criminaliteit.’ Ook in Nederland gebeurde dat, noteerden onderzoekers Karin Wittebrood en Paul Nieuw-Beerta in 2006. Ja, de criminaliteit in Nederland steeg stevig, maar dus vooral doordat ze beter werd geregistreerd.
Die nuance ontbreekt vaak op het moment dat cijfers in het nieuws komen, zegt Spithoven. Sterker: ze worden vaak misbruikt en versterken de illusie van moreel verval. ‘En dat gebeurt al heel lang.’ Hij stuurt een foto van een Amerikaanse campagneposter uit 1949 waarop monsterhanden een onschuldig meisje aanvallen: ‘Make our homes and streets safe! Vote Republican.’
Onbehagen aanwakkeren is een handig politiek middel, zegt Spithoven. Dat denken ook de Amerikaanse onderzoekers Mastroianni en Gilbert. Als mensen écht gaan geloven dat anderen niet te vertrouwen zijn, zien ze overal dreiging. Dat maakt ze ‘vatbaar voor manipulatie’, schrijven de twee in Nature. Ze noemen de slogan ‘Make America Great Again’, populair gemaakt door de zojuist gekozen presidentskandidaat Donald Trump, als voorbeeld. Als alles zogenaamd slecht gaat, schrijven de onderzoekers, willen mensen strengere straffen voor migranten of vinden ze het gebruik van geweld te rechtvaardigen om hun plek in de maatschappij te beschermen.
Beveiligingsbedrijven maken dankbaar gebruik van zulke gevoelens van dreiging, vindt VU-veiligheidsonderzoeker Ronald Van Steden. ‘In uw buurt is er een inbraak geweest, zegt zo’n bedrijf dan in een advertentie. Wat ze er niet bij zeggen is dat het aantal inbraken al jaren daalt. Maar met hun boodschap verkopen ze natuurlijk wel beveiligingscamera’s. Die hangt iedereen nu overal op. En juist daardoor voelen we ons misschien nog onveiliger.’
Een idee, schrijft Van Steden in een blog voor het Nederlands Studiecentrum voor Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR), is dat een welwillende overheid een tegenbeweging opzet en laat zien te willen investeren in het welzijn en de veiligheid van mensen, zoals betere publieke voorzieningen en onderwijs. Als burgers het gevoel hebben dat er goed voor ze wordt gezorgd, dempt dat het ‘existentieel’ pessimisme misschien. En als bewoners in gemengde wijken met elkaar in gesprek raken, ziet het SCP, helpt dat de cohesie ook. Want dan vervaagt de grens met het onbekende.
Maar helemaal wegnemen kun je gevoelens van onbehagen niet, zegt SCP-onderzoeker Woittiez, en soms hoeft dat ook niet. Neem het homohuwelijk, zegt Woittiez. De invoering daarvan zagen sommigen als vervaging van ‘zo hoort het hier’-fatsoensnormen. ‘Met wrijving en onbehagen blijft de samenleving ook een beetje in beweging. Anders zouden we misschien blijven hangen in de steentijd.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant