Sinds het aantreden van Donald Trump erkennen de VS nog maar twee seksen die volgens de president onveranderlijk zijn: man en vrouw. Een goede gelegenheid om het verhaal van Dora Richter te vertellen, de eerste trans vrouw die een geslachtsoperatie kreeg.
schrijft voor de Volkskrant over historische onderwerpen.
Dora Richter was doodgewaand. Richter, geboren in 1892 in het gehucht Seifen (Ryžovna) in het huidige Tsjechië, was in de jaren twintig van de vorige eeuw waarschijnlijk de eerste trans vrouw ter wereld die een geslachtsoperatie kreeg, en jarenlang werd aangenomen dat zij in 1933 in Berlijn door de SA was vermoord. Haar officiële sterfdatum was 6 mei 1933.
Tot afgelopen zomer, toen amateurhistorica Clara Hartmann ontdekte dat het verhaal niet klopt. Richter overleefde de nazitijd en de Tweede Wereldoorlog en vestigde zich omstreeks 1946 in een Zuid-Duits dorpje, waar ze tot op hoge leeftijd samenleefde met haar partner.
Dat is een nieuw, volkomen ander, vrolijker eind voor een verhaal dat van zichzelf niet vrolijk is. Juist nu transgender personen en, in bredere zin, de hele lhbti-gemeenschap, zijn herontdekt als een favoriete bête noire van extreemrechtse politici, kan het geen kwaad om nog eens Richters verhaal te vertellen – zowel de min of meer goede afloop als de niet zo heel goede voorgeschiedenis.
In deze serie duikt de Volkskrant in de archieven op zoek naar verhalen met een parallel met het heden.
Richter werd eind 19de eeuw geboren in het Erzgebirge, net over de grens tussen Duitsland en het toenmalig koninkrijk Bohemen, destijds onderdeel van de Oostenrijk-Hongaarse dubbelmonarchie. Bij haar geboorte kreeg ze een jongensnaam en werd ze geregistreerd als man, maar volgens overgeleverde medisch documenten was ze van kinds af aan ongelukkig als jongen. Dora twijfelde niet aan het feit dat ze een vrouw was.
Rond haar 20ste werkte Dora als ober, of mogelijk als kok, in een restaurant in Berlijn. Tijdens haar werk gebruikte ze haar geboortenaam en presenteerde ze zich als man, maar voor zover bekend ging ze verder als vrouw door het leven. Dat leidde tot problemen, tot ze na een arrestatie wegens travestie in contact kwam met de arts Magnus Hirschfeld.
Hij was een vroege pionier op het gebied van transseksualiteit en gendervariaties, voorvechter van lhbti-rechten en de oprichter van het Institut für Sexualwissenschaft aan de toenmalige Berlijnse Beethovenstraße. In 1922 kreeg Richter dankzij Hirschfeld de eerste van twee operaties. Mogelijk was ze daarmee de eerste trans vrouw ter wereld die een geslachtsbevestigende operatie onderging.
Onderzoeker Hartmann vond in een archief in Praag onder meer een paspoortaanvraag uit 1925 waarin Richter bij het Tsjechoslowaakse consulaat twee paspoorten vroeg: één onder de naam ‘Dora Richter’ voor gebruik in Duitsland en één onder haar oorspronkelijke mannelijke naam, waarschijnlijk bedoeld voor bezoek aan Tsjechoslowakije, waar Dora’s ouders haar nog steeds als man zagen.
Daar hoort een kanttekening bij: de Weimarrepubliek was, althans voor die tijd, gematigd vooruitstrevend op lhbti-onderwerpen. Travestieten konden van overheidswege een ‘Transvestitenschein’ krijgen, dat houders toestemming gaf zich in het openbaar als vrouw dan wel man te kleden. Het is denkbaar dat Richter die relatieve bewegingsruimte probeerde te gebruiken bij haar paspoortaanvraag, maar dat zij problemen voorzag wanneer ze als Dora de grens met Tsjechoslowakije zou oversteken.
Richters leven in Berlijn is relatief goed gedocumenteerd. Er bestaan foto’s die zijn gemaakt ten behoeve van transgenderonderzoek en ze is te zien in filmbeelden, waarin ze met twee andere transvrouwen vrolijk in de camera kijkt. So far so good. Maar toen werd het 1933.
Nauwelijks twee maanden na Hitlers machtsovername viel een knokploeg van nazistische studenten en leden van de SA het Institut für Sexualwissenschaft binnen. Ze sloegen de inboedel kort en klein, gooiden boeken en archieven op de brandstapel en molesteerden personeel en patiënten.
Tot voor kort werd aangenomen dat Richter bij de aanval op het instituut door nazi’s was vermoord. Tot onderzoeker Hartman in de zomer van 2023 een doorgehaalde jongensnaam ontdekte in oude doopregisters van Richters geboorteplaats Seifen. Bij de pagina zat een briefje met een paar keurige stempels: Dora’s naam werd op 28 januari 1946 officieel geregistreerd als Dora. Volgens hetzelfde papiertje had ze al in 1934 van de regering in Praag toestemming gekregen haar naam te veranderen in Dora.
Dat leidde tot het voorzichtige idee dat Richter in 1934 én in 1946 nog in leven was – waarom zou je iemand een jaar na haar dood toestemming geven haar naam te veranderen, en nog eens twaalf jaar later met haar nieuwe naam inschrijven in het doopregister – tenzij ze nog leeft?
Het lijkt erop dat Dora na de aanval in Berlijn terugkeerde naar haar geboortedorpje. Het lijkt er ook op dat ze omstreeks 1946, toen Tsjechoslowakije alle etnische Duitsers het land uitgooide, vluchtte naar het Beierse plaatje Allersberg, ongeveer 25 kilometer ten zuiden van Neurenberg. Ze had de nazitijd én de oorlog overleefd.
Het gehucht Seifen, waar Dora Richter werd geboren, veranderde in de loop van de 20ste eeuw van het Boheemse Koninkrijk (onderdeel van Oostenrijk-Hongarije) in Tsjechoslowakije, in Duitsland, terug naar Tsjechoslowakije en vervolgens naar Tsjechië. In 1938 zuiverden de nazi’s het gebied van Tsjechen en in 1946 zuiverden de Tsjechen het gebied van Duitsers, en daarna ontruimde de communistische regering in Praag de omgeving als bufferzone langs het IJzeren Gordijn. Daarbij vielen tienduizenden, mogelijk honderdduizenden slachtoffers.
Richter veranderde precies één keer van naam en wilde alleen maar een normaal en onbekommerd leven. Alles wijst erop dat dat uiteindelijk is gelukt. Hartman reisde voor haar onderzoek naar Allersberg, waar ze sprak met oudere inwoners die zich Richter nog herinnerden. Een vriendelijke oude dame die samenleefde met iemand die werd omschreven als haar broer, maar waarschijnlijk haar partner was. Dora Richter overleed op 26 april 1966 op 76-jarige leeftijd.
Volgens de overlevering droeg Dora in het openbaar een handtas met daarin een tamme duif die haar overal vergezelde.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant