Het Zuidelijk Toneel verkent onder leiding van zijn nieuwe artistiek directeur de Brabantse identiteit, met 32 Brabantse amateurspelers naast zes acteurs uit eigen stal. ‘Alles en iedereen omarmen, voor mij is dat Brabant.’
is verslaggever van de Volkskrant. Ze schrijft over stand-upcomedy & cabaret en populaire cultuur.
Zeker, er zit carnaval in de nieuwe voorstelling van Het Zuidelijk Toneel over Brabant. De Tilburgse kermis? Ja. Bossche bollen? Absoluut. En ook aan gastvrijheid en gezelligheid valt niet te ontkomen in We Are The World, We Are The Brabant, dat het publiek een ‘feestelijke theaterervaring’ belooft, ‘waar identiteit en saamhorigheid samenkomen’ – plus een pauze met gratis worstenbroodjes en Schrobbelèr.
‘Als theatermaker heb ik een haat-liefdeverhouding met clichés’, zegt regisseur Sarah Moeremans (45) vier dagen voor de première in de Tilburgse schouwburg, waar na het avondeten een repetitie op het menu staat.
‘Soms is een cliché een juk dat je wilt afwerpen. En soms zijn gemeenplaatsen functioneel, omdat ze een collectief geheugen bepalen en een vertrekpunt kunnen zijn waarop je iets kunt bouwen. Ik denk dat Brabant een geweldig vehikel is voor het verkennen van het thema identiteit.’
Sinds begin dit jaar is Moeremans artistiek directeur van Het Zuidelijk Toneel, dat Tilburg als thuisbasis heeft. In haar plannen voor de komende vier jaar komt een jaarlijks Brabant-stuk voor, dat exclusief in Brabant wordt gespeeld. De overkoepelende thema’s: waar staat die zogenaamde Brabantse identiteit voor, wat betekent ‘lokaal’ en wat betekent het om je te verbinden aan zo’n gemeenschap?
‘Een sociaal-artistiek project’ noemt Moeremans het vierluik, een manier om de couleur locale te onderzoeken van het gezelschap dat dus in Brabant geworteld is, maar nul Brabantse acteurs op de loonlijst heeft. In alle vier de voorstellingen spelen vaste leden van het ensemble samen met Brabantse amateurs.
‘Vrijetijdspelers’ is het woord dat Het Zuidelijk Toneel liever gebruikt, of ‘liefhebbers’, om de onsympathieke prutserbijklank van ‘amateur’ te onderscheppen. Ze werden geworven via de schouwburgen in de zes speelsteden, naast Tilburg ook Den Bosch, Helmond, Etten-Leur, Roosendaal en Eindhoven.
Het leverde 36 spelers op, tussen de 12 en 71 jaar. Vier haakten toch af. Onder de overgebleven 32 zijn mensen met enige toneel- of muziektheater-ervaring, anderen hebben nog nooit op een podium gestaan. Er waren geen eisen wat betreft hun spel, niemand hoefde auditie te doen. Moeremans: ‘Ze moesten er alleen zín in hebben, zin om dit met elkaar en met ons aan te gaan.’
Vorig jaar leidde ieder groepje de vaste acteurs rond door hun thuisstad. ‘We vroegen ze om ons deelgenoot te maken van hun Brabantse leven, wonen en werken, en ons de plekken te laten zien die zij ons graag wilden tonen, en de verhalen te vertellen die hen hebben gevormd.’
Mede op basis daarvan schreef Moeremans haar script, waarin iedereen tekst kreeg. De zes acteurs van het ensemble namen in een soort mentorrol ieder een ‘stad’ onder hun hoede.
Uit de wervingstekst, die de schouwburgen ruim een jaar geleden toegestuurd kregen: ‘Op dat moment geven de acteurs van het Het Zuidelijk Toneel vanuit hun expertise iets terug aan de deelnemers, door kennis en know-how over spelen te delen. Door die ruil van kennis en expertise over Brabant en spelen, groeien de spelers en de Brabantse amateurs naar elkaar toe en werken aan een voorstelling over gemeenschappelijkheid en verschillen.’
Er is door We Are The World, We Are The Brabant een wereld voor haar open gegaan, zegt Moeremans. ‘De amateurtoneelspeler, ik kende die eigenlijk niet. En veel amateurtoneelspelers kenden ons ook niet. Ze gaan naar elkaars opvoeringen kijken, maar niet per se naar die van ons. Dus daar bewogen eigenlijk al twee bubbels in elkaars richting.’
Ze merkte al gauw dat deze grote groep om een andere aanpak vroeg van haar als regisseur. ‘Ik denk dat ik acteurs en hun gevoeligheden begrijp en ook kan voorspellen. Nu krijg ik andere vragen, zoals: waar wil je dat ik sta? Er zitten momenten in de voorstelling waar ik professionele acteurs waarschijnlijk zou corrigeren, of zou vragen om iets net wat anders te doen. In dit geval kies ik ervoor om het er allemaal te laten zijn, want ze spelen zichzelf.’
Wat ze logisch vindt: vrijetijdspelers zijn over het algemeen meer bezig met hun eigen ervaring tijdens de voorstelling, en iets minder met het geheel. ‘Dat zul je zo meteen tijdens de repetitie ook merken, als ik vertel dat er stukken uit het oorspronkelijke script geschrapt zijn.’
Voorafgaand aan de repetitie stroomt de artiestenfoyer vol met acteurs in glamourpakken en spelers in jeanskostuum. ‘Als een deel van jouw tekst is geschrapt’, begint Moeremans haar praatje, ‘weet dan dat dat niets persoonlijks is, en dat het niets te maken heeft met hoe jij het speelde.’
Natasja van de Kerkhof (53) uit Helmond nam speciaal vrij van haar werk voor deze volle premièreweek, met elke avond een repetitie in Tilburg – ze is begeleider in een instelling voor mensen met een verstandelijke beperking.
In 2023 speelde ze mee in De Helmondse Musical, een tweejaarlijks initiatief in haar thuisstad. Van Het Zuidelijk Toneel had ze nog nooit iets gezien. ‘Toen dit voorbij kwam, dacht ik: zo’n kans krijg je als amateurspeler nooit meer. En ik was enorm benieuwd wat Sarah met onze input zou doen.’
Wat zij als de bodem onder het uiteindelijke stuk ziet: ‘Voor mijn gevoel is het een beetje een klucht geworden, een komisch stuk waarin de professionele spelers in eerste instantie niet goed weten wat ze aan moeten met de amateurs met wie ze opgezadeld zijn. Wij ondeugende Brabanders voeden hun ongemak en steken de draak met hen. In het slot vinden we elkaar, en ontstaat er een gevoel van gezamenlijkheid, goed voor elkaar zorgen, iets wat je Brabantse gezelligheid zou kunnen noemen.’
Ook achter de schermen is het ‘één grote gezellige boel’, vertelt ze. ‘De professionele spelers gaan zó gewoon met ons om. Wat in het stuk wordt uitvergroot, is in het echt helemaal niet aan de orde.’
Het was voor beide partijen natuurlijk een beetje aftasten, zegt Robin Brugman (32) uit Tilburg. ‘Dan ging Koen, de regieassistent, ons bijvoorbeeld iets vertellen over het leren van de tekst en zeiden wij: lieve Koen, dit weten de meesten van ons echt al wel.’
‘Vrijetijdspeler’ is in die zin inderdaad een prettiger woord dan amateur, vindt hij. ‘Het is ook zuiverder en zachter, in een project dat uiteindelijk iedereen uitnodigt om bij te dragen aan het gezamenlijke verhaal en gevoel.’
Brugman twijfelde aanvankelijk of hij wel wilde meespelen. Al sinds zijn tiende is hij bezig met toneel, maar als voorzitter van een Tilburgse musicalvereniging weet hij intussen dat theater voor hem een beetje werkt zoals tennis: ‘Ik vind het trainen en het biertje achteraf leuk, maar de wedstrijden hoeven van mij niet zo. Aan de aanloop naar een première beleef ik het meeste plezier.’
Ook Moeremans wordt vanavond weer blij van de slotscène, het moment waarop duidelijk wordt dat wat deze groep in elkaar kan vinden de Brabantse clichés overstijgt. ‘Dat gaat niet over grootse toneelkunst, maar over de verbinding die tussen mensen kan ontstaan als we loslaten waar we precies vandaan komen of hoe we eruit zien. Het is bijvoorbeeld een soort verdriet dat we in elkaar kunnen herkennen wanneer een ander zich introduceert als iemand die onlangs zijn vader is verloren.’
Het is haar gedurende het hele proces opgevallen hoeveel geduld iedereen met elkaar heeft, zegt ze. ‘Met elkaar, met mij. Ik had er nog niet op deze manier over nagedacht, maar eigenlijk is geduld ook een noodzakelijk aspect om verbinding te krijgen met elkaar.’
Morgen gaan ze niet het toneel op, vertelt ze de groep na anderhalf uur, maar zullen ze met 38 man in een kring zitten en de tekst doornemen. ‘We gaan vooral een mentale repetitie doen. Alles om jullie denken sneller te krijgen, want anders krijgen we die flow er niet in.’
Terwijl de helft wegstroomt naar de kleedkamers om hun podiumjeanspak te verwisselen voor dagelijks denim schiet één van de Helmondse spelers Moeremans aan om een gevoel over te brengen dat binnen ‘haar’ groepje leeft. Na een schrapping in de tekst worden ze voor hun gevoel toch een klein beetje weggespeeld door anderen die wél hun tekst behielden.
‘Tijdens zo’n montage wordt er geschoven en geschrapt, daar moet je flexibel in zijn’, zegt Natasja van de Kerkhof de volgende dag aan de telefoon. ‘Als groepje kun je dat wel een beetje jammer vinden, want we staan met team Helmond al wat minder op het podium dan een aantal andere steden. We nemen het Sarah natuurlijk niet kwalijk, maar dat gevoel krijg je dan even.’
Bij Robin Brugman speelt dat minder. ‘Als Sarah mij vrijdagochtend nog uit het stuk schrijft, omdat dat beter is, zou ik dat prima vinden. Of ik veel of weinig tekst heb, I don’t really care. Ik sta in dienst van het stuk.’
En dat stuk gaat in zijn ogen misschien nog wel meer over de gezamenlijke totstandkoming ervan dan om het eindresultaat, of om het hoogst haalbare spelniveau. ‘Wat ik zo leuk vind, is dat mensen van alle pluimage samenkomen, en dat het verhaal daar ook over gaat. Zonder deze voorstelling hadden wij elkaar nooit ontmoet. Een gevoel van collectiviteit ervaren, begint met het omarmen van verscheidenheid.’
Of hij dat typisch Brabants vindt? Brugman denkt er even over na. ‘Nou ja, zeker in een stad als Tilburg, die het niet zo moet hebben van de buitenkant, leeft wel het idee dat schoonheid van binnen zit, bijvoorbeeld in eerlijkheid en warmte. Alles en iedereen omarmen, voor mij is dat Brabant.’
We Are The World
De titel We Are The World, We Are The Brabant is inderdaad afgeleid van het lied dat in 1985 werd geschreven door Michael Jackson en Lionel Richie (en geproduceerd door Quincy Jones), bedoeld om slachtoffers van de hongersnood in Ethiopië te helpen. In de voorstelling van Het Zuidelijk Toneel is het trio verbonden aan een mythe die tot een muzikale apotheose leidt – een nummer dat eenzelfde saamhorigheidsgevoel probeert op te roepen als het origineel. Regisseur Sarah Moeremans: ‘Zoals een van de spelers zegt: ‘Het stormt soms zó hard buiten dat we die open deur met veel kracht nog eens moeten opentrappen. Dit hele samenleven, dat doen we toch met elkaar?’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant