De samenwerking van CDU-leider Merz met de AfD heeft links Duitsland geschokt, en zelfs kritiek van Merkel uitgelokt. Gezien het verleden rust een taboe op het salonfähig maken van radicaal-rechts. Merz brak met die traditie.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en voormalig correspondent Duitsland.
Voor Friedrich Merz was het een ‘noodzakelijk voorstel.’ Maar volgens de linkerhelft van het politieke spectrum drijft het migratieplan van de CDU-lijsttrekker een gevaarlijke wig in de zogenoemde ‘brandmuur’. Die ongeschreven regel verhindert sinds de oprichting van de Bondsrepubliek Duitsland in 1949 de samenwerking met partijen rechts van de christendemocratische CDU/CSU.
Woensdag stemde een nipte meerderheid van de Bondsdag in met een motie van de CDU-lijsttrekker voor permanente grenscontroles, het afwijzen van mensen zonder papieren die een asielaanvraag willen doen en het opsluiten van uitgeprocedeerde asielzoekers – allemaal in strijd met Duitse en Europese wetgeving. Maar de ontzetting bij links en een deel van het midden betreft minstens zozeer de vorm als de inhoud. Want de meerderheid voor Merz’ voorstel werd bereikt met de stemmen van de extreemrechtse AfD.
Hiermee levert de CDU-lijsttrekker de Duitsers af aan de poort van een politiek ‘nieuwland’. In de meeste Europese landen is samenwerking radicaal-rechts al jaren realiteit, maar in Berlijn staan de alarmen vanwege het naziverleden scherper afgesteld.
Dat bleek uit de tienduizenden mensen die donderdag in verschillende Duitse steden de straat opgingen – en uit de reactie van oud-kanselier Angela Merkel. Voor het eerst sinds haar aftreden in 2021 uitte ze fundamentele kritiek op de koers van haar partij. Ze herinnerde Merz, met wie ze een geschiedenis van vijandige rivaliteit deelt, aan eerdere beloftes om nooit met de AfD samen te werken en noemde zijn plannen ‘verkeerd’.
Met zijn voorstellen heeft Merz het politieke midden in Duitsland diep verdeeld. Die scherpere profilering van middenpartijen is enerzijds iets waarnaar kiezers al jaren verlangen. Anderzijds is het een groot politiek risico in een tijd van oprukkend xenofoob en antidemocratisch gedachtegoed.
De vraag is wat Merz dreef, minder dan een maand voor de vervroegde parlementsverkiezingen op 23 februari. In de tot nu toe wat slaperige campagne heeft de CDU met 30 procent van de gepeilde stemmen een comfortabele voorsprong, gevolgd door de AfD, die rond de 20 procent peilt. De SPD en de Groenen staan op 15 procent en de FDP, het derde lid van de in november geïmplodeerde stoplichtcoalitie, moet hopen dat het de kiesdrempel van 5 procent haalt.
De directe aanleiding voor Merz’ ommezwaai is een reeks aanslagen door uitgeprocedeerde asielzoekers en migranten. De diepere oorzaak lijkt een politieke klem waaruit de CDU zich maar niet kan bevrijden, tussen enerzijds de onmogelijkheid van een samenwerking met de AfD op rechts en anderzijds de wens zich duidelijker te profileren ten opzichte van de SPD en de Groenen op links – zeker op het onderwerp migratie en asiel.
Onder Merz’ leiding heeft de partij een ruk naar rechts gemaakt, met name op dat laatste onderwerp. Wat dit betreft lopen de Duitse christendemocraten in de pas met de internationale trend waarbij middenpartijen ideeën normaliseren die tot voor kort als radicaal-rechts werden gezien.
Voor veel Duitsers, tot diep in het politieke midden, is ‘ongecontroleerde migratie’ gevoelsmatig een van de grootste problemen waarmee hun land te kampen heeft – mede door de succesvolle campagnes van de AfD. Uit opiniepeilingen en kiezersonderzoeken blijkt steeds opnieuw dat Duitsers maatschappelijke problemen zoals de stijgende werkloosheid, de krapte op de woningmarkt in de grote steden en de stijgende criminaliteit in verband brengen met migratie. Lang niet al deze verbanden kloppen. Maar net als Nederland kampt Duitsland wel met een aanzienlijke groep uitgeprocedeerde asielzoekers die problemen veroorzaken.
Veel christendemocraten willen gehoor geven aan de behoefte aan strenger beleid. Een groeiend deel is ook bereid om met de AfD samen te werken. Merz zelf heeft coalities met de AfD altijd uitgesloten en benadrukt dat hij nog steeds niet uit is op verdergaande samenwerking met de AfD.
Sinds de jaarwisseling daalt de CDU/CSU gestaag in de peilingen, terwijl de AfD omhoog kruipt. Dit maakt de lijsttrekker nerveus, vooral omdat de AfD heeft aangekondigd binnenkort zelf een migratieplan te presenteren. Merz’ wetsvoorstel lijkt dus een vlucht naar voren. Volgens peilingen twijfelt 7 procent van de Duitse kiezers tussen de CDU/CSU of de AfD; op papier genoeg om de partijen min of meer op gelijke hoogte te brengen.
Is Merz nog te vertrouwen, vroeg demissionair kanselier en SPD-lijsttrekker Olaf Scholz zich af. Zelf stelt Merz dat het zoeken van een meerderheid met behulp van de AfD iets anders is dan een coalitie aangaan met die partij. Om zijn geloofwaardigheid te vergroten noemt hij de AfD in zijn motie ‘radicaal’ en ‘de vijand’ (wat de AfD-fractie er niet van weerhield unaniem met de motie in te stemmen.)
Dat Merz na zijn mogelijke verkiezingsoverwinning coalitieonderhandelingen zal voeren met de AfD lijkt uitgesloten. Maar in Duitse media vrezen experts dat Merz’ samenwerking op regionaal niveau wel school zal maken. In de Oost-Duitse deelstaten, waar de AfD de grootste of bijna grootste partij is, wordt de verleiding voor met name de CDU steeds groter.
‘Ik ga all in’, zei Merz toen hij dit plan een week geleden aan zijn vertrouwelingen presenteerde; de term uit de wereld van de kansspelen laat zien dat hij zich bewust was van het risico dat hij is aangegaan. Vrijdagmiddag laat bleek dat allerminst duidelijk is of Merz de vruchten zal plukken van zijn eigen ommezwaai. Een wetsvoorstel met de naam ‘toestroombeperkingswet’ dat de ideeën uit de motie moest omzetten in concrete wetgeving, haalde ondanks de steun van de AfD net géén meerderheid in de Bondsdag.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant