Negen vrouwen beschuldigen de Britse bestsellerschrijver Neil Gaiman (The Sandman) van grensoverschrijdend gedrag. Seks met hem zou ongewenst pijnlijk en vernederend zijn geweest. De MeToozaak werpt belangrijke vragen op over seksuele relaties tussen idolen en hun fans.
is redacteur van Volkskrant Magazine, ze maakt podcasts en schrijft geregeld essays en interviews.
In de MeToozaak rond de Britse schrijver Neil Gaiman zijn er twee lezingen van één gebeurtenis die plaatsvond op een februariavond op het weelderige Nieuw-Zeelandse eiland Waiheke, nu bijna drie jaar geleden.
De eerste lezing is die van Neil Gaiman (64) zelf, de internationale bestsellerauteur die sinds twee weken volledig van zijn voetstuk lijkt gevallen. Zijn versie gaat als volgt: jonge, avontuurlijke vrouw komt oppassen bij het zoontje van een beroemde schrijver. Zoonlief blijft langer weg van een speelafspraak, de schrijver en de oppas zijn alleen en hij stelt voor dat ze een bad neemt – in de tuin, onder een magenta kleurende bloesem staat een ouderwetse badkuip. Hij komt erbij zitten, stelt voor dat ze intiem worden, zij reageert daar leuk op; ze knuffelen en rommelen wat aan, vrij onschuldig.
In de dagen en weken die volgen blijkt dat zijn nieuwe oppas dezelfde kink heeft als de schrijver. De jonge vrouw wil zijn seksslaaf zijn: ze stuurt hem liefdevolle berichtjes, waarin ze hem ‘meester’ noemt. Ze hebben ruige seks, ja, maar nooit zonder toestemming. Weliswaar is hij 61 jaar en zij 23, en is hij feitelijk haar werkgever. Maar dit zijn twee instemmende volwassenen.
De tweede versie komt van de voormalige oppas, een vrouw genaamd Scarlett Pavlovich. In de podcast Master, van het Britse journalistieke onderzoeksplatform Tortoise, beschuldigde zij Gaiman in juli vorig jaar van misbruik. Deze maand herhaalde ze die beschuldiging in een stuk op de site van Vulture en in New York Magazine, dat insloeg als een bom.
Haar versie is naargeestiger, complexer, en gaat als volgt: een jonge, avontuurlijke, maar ook kwetsbare vrouw zonder vaste verblijfplaats krijgt een oppasklus aangeboden door een popster van wie ze al jaren fan is: een beroemde punkzangeres en vrouw van een nog beroemdere bestellerschrijver- de twee wonen dan al niet meer samen. Ze doet soms klusjes voor deze zangeres, ze is stiekem een beetje verliefd op haar en vindt het heerlijk om tot haar intieme kring te behoren. De schrijver kent ze dan nog niet.
Als ze op het afgesproken tijdstip komt oppassen, is de schrijver alleen thuis. Ze praten wat, de oppas voelt zich ongemakkelijk, maar ook gevleid door de aandacht van zo’n beroemde man. Dan stelt de schrijver voor dat ze, om de tijd te doden tot het zoontje thuiskomt, een bad neemt in zijn tuin. Hij springt er ongevraagd naakt bij. De oppas verstijft; ze vertelt hem dat ze lesbisch is, dat ze nog maagd is en dat ze eerder een nare seksuele ervaring heeft opgedaan met een oudere man. Maar de schrijver wil dat ze zich aan hem overgeeft, dat ze hem ‘meester’ noemt, hij overweldigt haar en komt klaar op haar gezicht. Ze is compleet in shock.
Maar, zo gaat de versie van Pavlovich verder, ze wil het warme contact met de zangeres niet kwijt. Ze is vervreemd van haar eigen familie, geïsoleerd en eenzaam; de oppas was zo blij om ergens bij te horen. Vervolgens doet ze iets wat ze zelf nog steeds niet helemaal heeft verwerkt: ze onderwerpt zich in de weken daarop aan vernederende, gewelddadige seks met de schrijver. Hij vertelt haar dat ze haar eigen kots moet oplikken, de anale seks is zo pijnlijk dat ze flauwvalt. En toch neemt ze geen afstand. Pas veel later, na een suïcidale fase, na therapie en na veel gesprekken met vrienden, denkt ze: dit was niet normaal. Dit was misbruik.
De Britse sciencefiction- en fantasyschrijver Neil Gaiman is in Nederland minder bekend, maar in het Verenigd Koninkrijk en in de VS geniet hij het aanzien van een literaire rockster. Van zijn boeken, titels als American Gods (2001), Coraline (2002) en Anansi Boys (2005) werden wereldwijd meer dan vijftig miljoen exemplaren verkocht. Zijn graphic novel The Sandman kreeg in literaire kringen een cultstatus en werd in 2022 door Netflix verwerkt tot een succesvolle serie.
Zijn vrouw Amanda Palmer is eveneens beroemd, groot geworden als onderdeel van het muzikale duo The Dresden Dolls. Palmer staat erom bekend persoonlijke relaties te onderhouden met fans, met wie ze soms bevriend raakt. Jonge vrouwen als Pavlovich. Ook Gaiman heeft persoonlijk contact met zijn veelal vrouwelijke lezers: hij voert gesprekken met ze op Twitter en via zijn blog, ontmoet ze tijdens zijn boektoernees, op stripbeurzen, waar hij opvalt met zijn immer zwarte kleding en zijn knappe jongenshoofd.
Als dit stel in 2011 trouwt, ‘viert de gemeenschap van scifi- en muzieknerds feest’, vertelt de Nederlandse muzikant Aafke Romeijn aan de telefoon, die fan is van de muziek van Palmer. Gaiman zit diep in haar ‘leesbubbel’. ‘Zijn verhalen vallen op omdat ze vaak over heldhaftige vrouwelijke personages gaan, aan wie je als meisje een voorbeeld kunt nemen. Palmer en Gaiman zijn invloedrijke representanten van een progressieve tegencultuur. Het maakt het extra pijnlijk dat ze nu zo door de mand vallen.’
Scarlett Pavlovich is niet alleen in haar beschuldigingen: in de podcast Master en in het New York Magazine-stuk vertellen in totaal negen vrouwen dat ze slachtoffer zijn geworden van Gaiman. Ze beschrijven hem als dwingend en manipulatief, en de seks als ongewild pijnlijk. Vijf van de vrouwen waren fan van Gaiman, twee waren bij hem in dienst. Drie vrouwen ontvingen een schadevergoeding, twee vrouwen tekenden onder druk een zwijgcontract. Palmer, inmiddels in een scheiding met Gaiman verwikkeld, wordt neergezet als een vrouw die niet thuisgeeft als haar voormalige nanny aanklopt voor hulp.
Gaiman heeft het imago opgebouwd van een zachtaardige, progressieve ‘geek’. Tori Amos is zijn boezemvriendin, zijn eigen vrouw is een toonbeeld van onverschrokken feminisme. Hij spreekt zich uit voor de rechten van minderheden, zoals trans mensen. Over de MeToobeweging twittert hij: ‘Ik geloof de slachtoffers. Mannen mogen hun ogen en geest niet sluiten voor wat er in deze wereld met vrouwen gebeurt.’
Maar nu gelooft Gaiman de vrouwen die hem beschuldigen toch niet. De zaak roept belangrijke vragen op over de relatie tussen fan en idool. Ze legt ook bloot hoe lastig een MeToozaak is te ontwarren, als de vermeende slachtoffers zich (ogenschijnlijk) tegenstrijdig gedragen: ze gingen mee in zijn wensen en stuurden hem liefdevolle berichtjes. Kan de schrijver zich hebben vergist?
Toen het genuanceerde, gelaagde Master uitkwam, was de ophef aanvankelijk beperkt. Wat moest het publiek aan met getuigenissen over rommelige sm-seks? Schrijvers zijn niet altijd perfecte mensen, vonden sommigen. Het dertienduizend woorden tellende New York Magazine-stuk laat minder ruimte voor schouderophalende reacties. Journalist Lila Shapiro sprak met vier nieuwe vermeende slachtoffers, met vrienden en collega’s van Gaiman en Palmer, die overkomen als een stel dat vrij grenzeloos is in hun omgang met fans. Twee voormalige oppassen stellen ook dat Gaimans zoontje thuis soms in dezelfde kamer was tijdens de seks. Volgens Pavlovich noemde het jongetje haar ook al snel ‘slaaf’.
Verschillende tv-projecten zijn inmiddels stilgelegd. Zijn Amerikaanse uitgever Dark Horse kondigde afgelopen weekend aan de boeken van Gaiman niet langer uit te geven, en woensdag werd de Britse musicalversie van zijn boek Coraline geannuleerd.
Gaiman reageerde na het New York Magazine-stuk voor het eerst persoonlijk. Hij ontkent alles. ‘Ik ben verre van een perfect persoon’, schreef hij op zijn blog, ‘maar ik heb me nooit ingelaten met niet-consensuele seksuele activiteiten met een ander. Nooit.’
Rachel Johnson, medepresentator van de Britse podcast Master, heeft nooit getwijfeld aan de getuigenis van Pavlovich. Aan de telefoon: ‘Toen Scarlett mij vertelde over die ervaring in de badkuip, wist ik dat dit een belangrijk verhaal was. Ik dacht ook: als Gaiman al tijdens de eerste ontmoeting zo onverschrokken de grenzen van een jonge vrouw test, dan heeft hij dit eerder gedaan; het past bij het gedrag van een seksueel roofdier.’
Johnson, journalist en zus van de voormalige Britse premier Boris Johnson, dook samen met onderzoeksjournalist Paul Caruana Galizia in het verleden van Neil Gaiman. Waren er andere vrouwen? Aanvankelijk vonden ze er slechts één: een vrouwelijke Amerikaanse fan, die Gaiman op haar 18de ontmoette tijdens een van zijn signeersessies. Hij nam haar en een paar vriendinnen mee uit eten en stelde een keer groepsseks voor – de tieners zeiden toen nee.
Een paar jaar later kreeg deze vrouw alsnog een seksuele relatie met Gaiman. Die seks was ongewenst grof, vernederend en pijnlijk, stelt zij. Hij wilde dat zij hem ‘meester’ noemde, hij sloeg haar met een riem. Toen ze nauwelijks kon zitten door een blaasontsteking, drong Gaiman ondanks haar protest bij haar binnen, zegt ze. Ze deed hiervoor aangifte bij de politie.
Gaandeweg het proces vinden de makers van Master nog drie vrouwen. Ook zij getuigen van dwingend gedrag en ongewenst gewelddadige seks, soms binnen een liefdesrelatie met Gaiman. Gaimans verweer in de podcast is dat het allemaal om een gedeelde kink gaat. ‘Seksuele degradatie, bondage, dominantie, sadisme en masochisme (bdsm) zijn misschien niet ieders smaak,’ zegt hij bij monde van zijn juridische team, ‘maar tussen instemmende volwassenen is bdsm legaal.’
Maar volgens Master-producent Katie Gunning is dit verweer niet geloofwaardig. ‘Het verschil tussen bdsm en misbruik is toestemming’. zegt ze aan de telefoon. ‘We hebben veel mensen uit de bdsm-wereld gesproken, die maken doorgaans van tevoren juist duidelijke afspraken, consent wordt zorgvuldig afgetast. Dat heeft Gaiman nooit gedaan.’
Dat concludeert ook New York Magazine. Er waren bijvoorbeeld geen ‘stopwoorden’ voor tijdens de seks, en ook geen uitgebreide ‘nazorg’, gebruikelijk binnen bdsm. Sommige kinkexperts vinden bdsm problematisch als het gaat om een baas en een werknemer, of een idool en een fan.
Gaimans verweer gaat ook over de talloze berichtjes die hij kreeg van de vrouwen die hem nu beschuldigen. In die berichtjes zijn ze instemmend en toegewijd aan hem. Dat doen echte slachtoffers toch niet?
Pavlovich is een van die vrouwen die in het appverkeer verliefd en toegewijd is. Ze is in Master een complexe hoofdpersoon, die soms onthecht en lacherig praat over haar ervaringen met Gaiman. En zelfs nadat ze Palmer heeft ingelicht, als ze steeds depressiever wordt en uiteindelijk suïcidaal, blijft ze meegaand tegen Gaiman. Als die haar vertelt dat hij bang is dat ze hem zal ‘metoo’en’, stelt Pavlovich hem gerust: ‘Het was consensueel (en het was geweldig).’
Als Pavlovich later naar de politie stapt, kunnen ze niets met haar zaak, mede vanwege die berichten. In de podcast wordt de suggestie gewekt dat Pavlovich als volwassen vrouw is gegroomd, misleid door Gaiman om te denken dat ze oprechte liefdesgevoelens had.
Iva Bicanic, directeur-bestuurder van het Landelijk Centrum Seksueel Geweld, is niet bekend met de zaak, maar wel met het ogenschijnlijk ambivalente gedrag dat slachtoffers van seksueel geweld soms kunnen vertonen. Aan de telefoon: ‘Het is niet vreemd om gevoelens van liefde of affectie te ervaren en te uiten naar degene die jou heeft belaagd. En het kan soms ook een overlevingsreactie zijn om je verzoenend op te stellen naar je pleger, zeker als er een verschil is in macht, als er afhankelijkheid is. Dat maakt ook dat slachtoffers vaak lange tijd in de war zijn over wat hun is overkomen.’
Master-producent Katie Gunning: ‘We wilden de complexiteit van dit verhaal blootleggen en recht doen aan Gaimans perspectief. Had hij kunnen vermoeden dat er geen toestemming was, als de vrouwen welwillend leken? Daarbij moet je je wel afvragen hoe aannemelijk het is dat er sprake is van vrijwillige seks tussen een jonge lesbische vrouw van 23 en een beroemde man van 61, die haar werkgever is.’
Sinds de veelgelezen publicatie in New York Magazine vragen met name Britse columnisten zich af waarom het vermeende misbruik zo lang onder de radar bleef. Vormde Gaimans progressieve imago een dekmantel? The Guardian-columnist Marina Hyde schrijft: ‘Het is makkelijk om beschuldigingen tegen schoolvoorbeeldschurken zoals Harvey Weinstein serieus te nemen. Wanneer het gaat om geliefde auteurs en ‘bondgenoten’ is dat een stuk lastiger’.
Maar ook het stereotype van de ‘gewillige groupie’ lijkt een rol te spelen. Volgens sommigen kon de aantrekkelijke Gaiman zich niet hebben vergrepen aan vrouwen, die wierpen zich immers aan zijn voeten.
Fans zijn misschien niet weerloos. Maar uit alle getuigenissen in de zaak tegen Gaiman blijkt wel hoe kwetsbaar ze kunnen zijn voor (zelf)bedrog. Gaiman heeft aangekondigd dat hij wil leren en groeien. Dat proces begint misschien met de pijnlijke realisatie dat de vrouwen die hij in bed overmeesterde, zowel binnen als buiten de slaapkamer nooit zijn gelijke waren.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant