Het Duitse bedrijfsleven verzamelde zich woensdag op straat in Berlijn. In de ongebruikelijke demonstratie riepen de ondernemers op tot stevig ingrijpen in stagnerend Duitsland. ‘Zonder economische groei geen pensioenverhogingen.’
Precies als de zon doorbreekt boven een doorregend Berlijn, klinken de laatste tonen van The Final Countdown bij de Brandenburger Tor. De muziek van rockband Europe waaiert uit over een tamelijk kleine groep demonstranten, maar de voorzitter van de Duitse ondernemersvereniging bejubelt de vele protestbordjes. Hij is even tevreden over het massale boegeroep, telkens als de naam valt van de Duitse minister van Economie, Robert Habeck (De Groenen). ‘Jullie lijken wel betogers in plaats van ondernemers!’
Het is speelse woede, woensdagmiddag in het hart van Berlijn. Maar de frustratie is ernst. Vlakbij de Reichstag eisen zo’n tweehonderd ondernemers een Wirtschaftswende, een ommekeer in de Duitse industriepolitiek. De Duitse economie is in groot gevaar, tienduizenden banen staan op de tocht. De afgelopen jaren verdween élk jaar zo’n 100 miljard euro aan economische activiteit van Duitsland naar het buitenland.
Een lange reeks acute en structurele oorzaken ligt ten grondslag aan het verval, van energieprijsstijgingen door de oorlog in Oekraïne tot razendsnel groeiende concurrentie uit China. Vraag het de mensen woensdag bij Brandenburger Tor, en ze noemen er nog een paar. Jarenlange verwaarlozing van Duitse infrastructuur bijvoorbeeld, of het nu om de spoorwegen gaat of het stroomnet. Of de in staal gegoten arbeidsregels. Het gebrek aan digitalisering in Duitsland, waar het faxapparaat nog heel gewoon is.
Lees ook
Doodgezwegen plagen hollen maakland Duitsland uit: ‘Ik wil hier dolgraag pionieren, maar dat gaat niet’
Eén woord dat werkelijk elke keer wanneer het valt in een brulconcert resulteert, is het b-woord. Bureaucratie. Het drastisch reduceren daarvan staat bovenaan het eisenlijstje van deze Wirtschafts Warntag. Aan deze ‘Waarschuwingsdag voor de economie’ doen volgens de organisatoren in heel Duitsland 141 werkgevers- en ondernemersverenigingen mee.
Lutz Szech (52) uit Braunschweig, eigenaar van een bouwonderneming met tweehonderd medewerkers, legt de praktijk uit. ‘We moeten voor elk thema een aparte medewerker aanstellen. Een afvalspecialist, een asbestspecialist, een gevaarlijkegoederenspecialist. Sinds kort moeten we zelfs een klokkenluidersloket hebben. En zo worden het er steeds meer.’
Met elke nieuwe regel neemt ook de rapportageplicht toe, zegt Szech – sinds kort moet hij bijvoorbeeld aantonen dat hij voldoende betonsoorten met verminderde CO2-impact gebruikt. Al dat extra werk kost menskracht, en dus geld.
De beruchte Duitse Überbürokratisierung is niet nieuw, geven aanwezigen hier toe. En veel van de regeltjes komen ook uit Brussel. Maar de huidige regering heeft er volgens hen een nieuwe dimensie aan toegevoegd. Bij haar aantreden in 2021 zei de centrumlinkse ploeg dat zij Europa wel even zou laten zien hoe snel een land haar economie kan vergroenen – als men maar doorpakt.
Wij ondernemers betalen daar de prijs voor, zegt Sven Fietkau (56), gehuld in het roze hesje van het Duitse Verbond van Familiebedrijven en eigenaar van een bedrijf dat pijpleidingen reinigt. Van zijn dertig medewerkers zijn er tien bezig met administratie in plaats van productie. ‘Dat is niet gezond. Maar wat me vooral steekt is het wantrouwen dat doorklinkt in elke nieuwe regel. Natuurlijk zijn er zwarte schapen, maar wij zorgen toch ook voor welvaart?’
Niet alleen ondernemers klagen, ook economen waarschuwen aan de lopende band. Duitse bedrijven verplaatsen massaal activiteiten naar het buitenland, terwijl buitenlandse bedrijven steeds vaker Duitsland aan zich voorbij laten gaan. Orderboeken in de auto-industrie, maar ook bij toeleveranciers als Bosch, zijn slecht gevuld. China maakt tegenwoordig veel zelf, van elektrische auto’s en liften tot verwarmingstechnologie.
Luisteren naar de problemen van Duitse ondernemers is verstandig, vindt de Amsterdamse hoogleraar strategie en innovatie Henk Volberda, onder meer specialist landenvergelijking van het World Economic Forum. Als de grootste economie van Europa het moeilijk heeft, dan heeft de hele Europese economie het moeilijk, weet hij. Het raakt zeker ook Nederland, dat in Duitsland zijn belangrijkste handelspartner heeft.
De waarde van in Nederland geproduceerde goederen die worden geëxporteerd naar Duitsland was in de eerste tien maanden van vorig jaar aanzienlijk lager dan in dezelfde perioden van de twee voorgaande jaren, blijkt uit cijfers van het CBS. Deze export daalde van 56,5 miljard euro in 2022 naar 49,7 miljard euro vorig jaar.
Een verdere Duitse terugval zal vooral Nederlandse ondernemingen die onderdelen leveren aan de Duitse maakindustrie aanzienlijk raken, denkt Volberda. ‘Wel is Nederland, dat zich heeft ontwikkeld tot vooral een diensteneconomie, als geheel minder afhankelijk geworden van zijn grote broer, industrieland Duitsland.’
Voor de demonstranten in Berlijn komen de plannen van de Europese Commissie precies op tijd, zegt de hoogleraar. De Commissie beloofde woensdag ‘ongekende’ maatregelen voor een concurrerend Europees bedrijfsleven, van het aanjagen van innovatie tot minder bureaucratie rond verduurzaming.
Op dezelfde dag stelde Duitsland zijn economische verwachtingen voor 2025 neerwaarts bij: 0,3 procent groei, in plaats van de gehoopte 1,1 procent. De Duitse economie stagneert. En dat is voor de hele samenleving een probleem: als er geen geld binnenkomt, kan de staat het ook niet uitgeven. Zoals een populair protestbord het woensdag samenvat: ‘Zonder economische groei geen pensioenverhogingen.’
Over minder dan vier weken kiest Duitsland een nieuw parlement. De huidige regering is uiterst impopulair, de rechts-conservatieve CDU ligt in de peilingen ruim op kop. De oppositieleider belooft er alles aan te doen om de economie uit het slop te trekken.
De betogers bij de Brandenburger Tor willen zo’n ommekeer liever vandaag dan morgen. Het moet snel gebeuren, zegt Marie-Christine Ostermann, voorzitter van het Verbond van Familiebedrijven. ‘Want het huis staat aan alle kanten in brand.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant