Het is een nieuwe stap in het creëren van een ‘beleveniservaring’ om de geschiedenis over te dragen. Maar er worden ook kanttekeningen geplaatst.
is kunstverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over kunstpolitiek en subsidiebeleid.
De kamers van het Achterhuis, waar Anne Frank zat ondergedoken, zijn voor een tentoonstelling in New York voor het eerst minutieus nagebouwd en ingericht. De bedden zijn opgemaakt, op tafel ligt een bordspel dat de familie speelde, en een schrift waarin zus Margot haar huiswerk Latijn maakte. Het is een nieuwe stap in het creëren van een ‘beleveniservaring’ om de geschiedenis van de Holocaust over te dragen aan jongere generaties, zegt Ronald Leopold, directeur van het Anne Frank Huis, dat de tentoonstelling in het Center for Jewish History inrichtte. Aan de telefoon vanuit New York zegt hij dat zijn team na de opening op maandag ‘overweldigd’ is door de eerste reacties.
De replica’s van de twee verdiepingen van het Achterhuis zijn onderdeel van een tentoonstelling waarvoor ook meer dan honderd objecten uit de collectie van het Anne Frank Huis naar Amerika zijn overgebracht. Niet eerder zijn die allemaal tegelijk te zien geweest, omdat het Achterhuis aan de Prinsengracht 263 in Amsterdam altijd op instructie van vader Otto Frank kaal tentoon wordt gesteld. De lege ruimtes benadrukken de vernietiging van de Joden, waar de nazi’s op uit waren.
‘In Amsterdam zien we hoe alle generaties nog steeds tijdens een bezoek aan het echte Achterhuis in het hart kunnen worden geraakt’, zegt Leopold. ‘Maar niet iedereen kan daarheen komen. Om met een tentoonstelling op een andere plek hetzelfde teweeg te brengen moet je meer doen dan alleen vitrines met bordjes ernaast. De aandachtsspanne van jongeren is korter, en dat heeft gevolgen voor de narratieve dynamiek. Deze tentoonstelling is nu ons antwoord, en ik zie dat als een uitnodiging aan collega’s om hierover mee te denken.’
In het verslag van de Amerikaanse nieuwszender CNN liet de journalist weten dat hij van de replica ‘niet minder onder de indruk’ was dan van zijn bezoek aan de echte onderduikplek. Toch zijn ook kanttekeningen geplaatst. In The New York Times vreesde Agnes Mueller, verbonden aan de afdeling Joodse studies van de Universiteit van South Carolina, dat het ingerichte Achterhuis wat te gezellig kan overkomen. ‘Het kan ertoe leiden dat we een te goed gevoel krijgen bij dingen waar we ons helemaal niet goed over zouden moeten voelen.’
Het namaken van het Achterhuis is nooit een doel op zich geweest, zegt Tom Brink, het hoofd collecties en presentatie van het Anne Frank Huis. ‘Het gaat er om in welke context je zoiets doet. Het Achterhuis nabouwen en op een schoolplein neerzetten is in onze ogen niet zinvol.’
Bezoekers lopen in New York eerst door zalen waar ze de voorgeschiedenis van de familie Frank, de opkomst van Hitler en de bezetting van Nederland door de nazi’s krijgen uitgelegd. Pas daarna stappen ze door de deur met de boekenkast het Achterhuis binnen. ‘Je krijgt daar een heel ander gevoel dan in Amsterdam’, zegt Brink, die in New York zelf ook voor het eerst in de ingerichte kamer stond. ‘Het is alsof de onderduikers even weg zijn.’
Na de vijf Achterhuiskamers komen de bezoekers weer in normale tentoonstellingsruimtes, waar de industriële schaal van de jodenvernietiging aan bod komt. Tot slot wordt verteld hoe alle bewoners van het Achterhuis zijn vermoord. Behalve Otto Frank, die er na de bevrijding van Auschwitz, precies tachtig jaar geleden, vijf maanden over deed om terug te komen. ‘We tonen de Belgische registratiekaart voor ‘ontheemden’, zoals ze het noemden’, zegt directeur Leopold. ‘Hij wist al dat zijn vrouw dood was, maar vulde eerst toch in dat hij was getrouwd. Dan krast hij dat door en kruist aan dat hij ‘single’ is. Je hart staat stil bij dat kaartje.’
Het hercreëren van ervaringen om de lessen van de Holocaust levend te houden heeft al allerlei vormen aangenomen. In de Verenigde Staten zijn rondreizende educatietentoonstellingen met replica’s van de veewagons die de nazi’s inzetten om Joden naar de concentratie- en vernietigingskampen te brengen. Ook zijn er hologrammen gemaakt van overlevenden, die zo in musea nog steeds levensecht kunnen vertellen over hun ervaringen. ‘Ik vroeg ooit aan Eva Schloss, de stiefdochter van Otto Frank, of ze dat niet raar vond’, zegt Leopold. ‘Maar ze is heel enthousiast dat haar verhaal op deze manier kan blijven worden verteld.’
De pogingen om zo dicht mogelijk bij de Holocaust te komen, en bij Anne Frank in het bijzonder, hebben in de loop van de jaren steeds nieuwe vormen gekregen. Het dagboek, dat in 1947 voor het eerst werd uitgegeven, is een authentiek document van de onderduik tussen 1942 en 1944. De bewerkingen daarvan tot een toneelstuk, musical of stripboek staan daar alweer verder vanaf. De replica van het Achterhuis is weer een nieuwe stap.
‘Het belang dat aan authenticiteit wordt gehecht, is in de loop der jaren steeds vaker losgelaten’, zegt Kees Ribbens, als onderzoeker verbonden aan het NIOD en bijzonder hoogleraar populaire historische cultuur van mondiale conflicten en massaal geweld aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam.
‘Als mensen daardoor een beter begrip krijgen van de onderduik, heb ik daar geen bezwaar tegen. Maar dat het onderscheid tussen echt en replica vervaagt kan op termijn ook betekenen dat de betekenis van de echte plek, de lieu de mémoire, afneemt. Je kunt op internet foto’s van Anne Frank vinden die met artificial intelligence zijn gemaakt, maar echt lijken. Je kunt erop wachten dat een leerling zo’n foto op de voorkant van een werkstuk zet.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant