Thomas Erikson schreef met Omringd door idioten een bestseller die mensen indeelt aan de hand van vier kleuren. Waarom is zijn boek zo succesvol? En waarom wordt het door psychologen ‘pseudowetenschappelijke onzin’ genoemd?
is mediaverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft vooral over televisie, podcasts en boeken.
Tijdens gesprekken met vrienden had de 27-jarige Jolet Scheper uit Stadskanaal de neiging om vooral zelf aan het woord te zijn. Dat veranderde drie jaar geleden na het lezen van Omringd door idioten – Inzicht in de vier gedragstypen (of: hoe hen te begrijpen die niet begrepen kunnen worden), een boek van de Zweedse gedragsdeskundige Thomas Erikson.
‘Ik kwam erachter dat ik heel geel ben’, zegt Scheper, een marketingmedewerker van een christelijke organisatie, telefonisch. Een van de eigenschappen van een ‘geel’ persoon is dat die graag de boventoon voert. ‘Door dat inzicht laat ik nu soms bewust stiltes vallen, zodat anderen meer de ruimte krijgen.’
Scheper is niet de enige Nederlander die zegt te zijn veranderd door Omringd door idioten. Het boek staat al tweeënhalf jaar in de top van de Bestseller 60 en is nummer drie in de lijst bestverkochte boeken van 2024, die de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) afgelopen donderdag bekendmaakte. Van de in totaal zes miljoen exemplaren die volgens de auteur zelf zijn verkocht, gingen er ruim tweehonderdduizend in Nederland over de toonbank.
Waar dankt het boek die populariteit aan? Hoe is het tot stand gekomen? En waarom vinden wetenschappers de inhoud ‘pseudowetenschappelijke onzin’?
In een Amsterdams hotel zit de bestsellerauteur klaar voor een interview, gekleed in strak blauw pak, roestoranje das met bijbehorend pochet en vuurrode sokken. Hij heeft zijn boek gebaseerd op een theorie die is ontwikkeld door de Amerikaanse psycholoog William Marston (1893-1947).
Het ‘Disc-model’ verdeelt mensen in vier gedragstypen: dominant, ambitieus, doelgericht (rood), inspirerend, egocentrisch, creatief (geel), stabiel, behulpzaam, bescheiden (groen) en consciëntieus, analytisch, afstandelijk (blauw).
Slechts 5 procent van de bevolking heeft één ‘preferente kleur’, schrijft Erikson. 80 procent heeft er volgens hem twee en de rest drie.
Voor sommige lezers is Omringd door idioten levensveranderend geweest, zegt Erikson.‘Na een toespraak in Oslo, een paar jaar geleden, stond een stel van begin 40 me aan te staren. ‘Jullie hebben een verhaal’, zei ik nadat ik van het podium was afgesprongen, ‘dat zie ik aan jullie gezichten.’’
De man vertelde dat de twee jarenlang een knipperlichtrelatie hadden gehad. ‘Ze zeiden tegen me dat ze van elkaar hielden, maar dat ze het moeilijk vonden elkaar te begrijpen. Maar toen lazen ze Omringd door idioten en werd alles duidelijk: hij is rood en zij groen. Ineens snapten ze dat ze op sommige punten wezenlijk van elkaar verschillen. Nu zijn ze getrouwd.’
Hij laat een stilte vallen. ‘Ik krijg alweer natte ogen als ik aan dat moment denk. Maar ik ben dan ook een makkelijke huiler.’
Lezers bedanken hem vanuit alle continenten, ‘inclusief Antarctica’. Omringd door idioten is een wereldwijde bestseller. In de ranglijst van bestverkochte non-fictieboeken van de afgelopen vijftig jaar van de Britse The Sunday Times staat het boek op nummer 51. ‘Wist je dat ik de meest vertaalde Zweedse schrijver ben?’, vraagt hij, waaraan hij toevoegt dat hij in 63 talen is vertaald en wordt verkocht in alle 193 lidstaten van de Verenigde Naties.
Erikson is ‘geen psycholoog, maar gedragsdeskundige’. Hij is ‘gefascineerd’ door menselijke interacties. ‘Neem dit gesprek dat wij nu voeren: jij probeert mij te lezen, ik probeer jou te lezen, alles om dit gesprek soepel en zonder beledigingen te laten verlopen.’
Zijn fascinatie ontstond toen hij eind jaren tachtig, na een studie economie, manager werd bij een bank. ‘Ik was 24 en kreeg de leiding over dertien vrouwen. Dat vond ik natuurlijk geweldig. Maar ik verknalde het volledig. Tegen iedereen die iets aan me vroeg, zei ik: ‘Regel het gewoon.’’
Toen hij twee jaar later stopte met die baan, kreeg hij geen cadeau, geen speech, geen taart, geen bloemen. ‘Het enige wat ik kreeg, was een ongemakkelijke stilte.’
Een hr-medewerker bood hem een op het Disc-model gebaseerde persoonlijkheidstest aan. ‘Ik bleek een slechte luisteraar, egoïstisch, ik besteedde aan niemand aandacht. Het was vreselijk om te lezen. But I have been on a journey ever since.’
Hij besloot zich door middel van boeken en cursussen te verdiepen in menselijk gedrag. ‘Dankzij de Disc-theorie kwam ik erachter dat zelfbewustzijn de sleutel is tot een goed leven.’
Eind jaren negentig werd Erikson managementconsultant. In die hoedanigheid gaf hij lezingen en leiderschapstrainingen, met onder meer aandacht voor de kleurenleer van de Disc-theorie. Maar dat was niet zijn droombaan. ‘Ik wilde thrillerschrijver worden, Stephen King was – en is – mijn idool.’
Tussen het werk door schreef Erikson, wiens snor doet denken aan die van Hercule Poirot, de detective uit de boeken van Agatha Christie, tien boeken. Geen daarvan werd uitgegeven. In 2011, na twintig jaar ploeteren, lukte het wél. Bländverk gaat over een consultant annex gedragsdeskundige die de politie helpt met het oplossen van moordzaken aan de hand van de Disc-theorie. Hoofdpersoon Alex King – ‘Alex is de naam van mijn zoon en de oorsprong van King snap je wel’ – is een alter ego van Erikson.
Erikson schreef nog drie thrillers en was daar redelijk succesvol mee; Bländverk kwam in 2014 in Nederland uit als Illusies. Maar van het schrijverschap kon hij niet leven. ‘Toen kwam ik op het idee om een soort bijlage bij mijn sales- en leiderschapstrainingen te schrijven die ik na afloop ervan kon verkopen. Dat zou mijn geloofwaardigheid vergroten. Mensen boeken je eerder als je een boek hebt geschreven.’
In een paar maanden schreef hij het manuscript, dat ging over menselijk gedrag en miscommunicatie. Als titel bedacht hij Omringd door idioten. ‘Dat gevoel leek me herkenbaar. We denken allemaal toch weleens dat niet wij, maar de mensen om ons heen gek zijn?’
Zijn uitgever vond het niks, zegt Erikson. ‘Ze dachten dat lezers boos zouden worden over de titel. Het onderwerp beviel ze ook niet. Ga jij maar weer thrillers schrijven, zeiden ze.’
Omdat ook andere uitgevers niet bereid bleken financiële risico’s te dragen, besloot Erikson dat zelf maar te doen. ‘In Zweden is er een uitgeverij, Hoi Publishers, die tegen betaling alles – vormgeving, redactiewerk, drukken – voor je regelt.’ Erikson wilde tienduizend boeken laten drukken, maar dat werd hem sterk afgeraden. ‘Begin nou maar met drieduizend, zeiden ze. Daar was ik het niet mee eens. Ik ga er honderdduizend verkopen, zei ik. Ik werd uitgelachen. En kijk nu eens: alleen in Zweden heb ik er al 1,3 miljoen verkocht.’
Voor marketing was geen budget, maar dankzij mond-tot-mondreclame werd het boek steeds populairder. ‘Lezers vonden het omslag geweldig’, zegt Erikson. ‘Ik heb me door Amerikaanse non-fictieboeken laten inspireren. Die omslagen zijn altijd simpel maar informatief. Dus ik koos voor die provocerende titel in een groot lettertype, daaronder vier gekleurde poppetjes en de tekst: ‘Inzicht in de vier gedragstypen (of: hoe hen te begrijpen die niet begrepen kunnen worden)’.’
Rond 2016 kwam het boek op treinstations en vliegvelden te liggen. De internationale belangstelling nam in die periode ook toe en in 2017 bood een literair agent het aan bij Nederlandse uitgeverijen, aldus Jan-Joris Keijzer, de managing director van HarperCollins Holland.
Hij was happig, want hij was al fan van het Disc-model sinds hij er in de jaren negentig mee werkte bij sportmerk Nike. In 2015 heeft hij alle werknemers van HarperCollins Holland de vragenlijst van de Disc-test laten invullen. ‘Daarna hebben we trainingen georganiseerd waarbij we onze profielen bespraken, om zo de onderlinge communicatie te verbeteren.’
Keijzer kan zich niet meer herinneren tegen welke uitgeverij HarperCollins Holland begin 2018 moest opbieden tijdens de veiling-per-mail voor de vertaalrechten van Omringd door idioten. Omdat HarperCollins Holland onderdeel is van een beursgenoteerd bedrijf, kan Keijzer niet zeggen hoeveel ze ervoor hebben betaald.
Dat de aankoop een gouden greep was, was niet meteen duidelijk. De eerste versie verkocht aardig, maar niet geweldig, zegt Keijzer. Hij vermoedt dat de relatief hoge prijs daar een oorzaak van was. ‘Het was een luxe uitvoering – het boek had flappen en was full-colour uitgegeven – en kostte 22 euro.’ In 2019 bleek dat de Engelse versie, een goedkopere paperback, veel meer in trek was.
‘Wij hebben onze ogen en oren niet in onze zak zitten’, zegt Keijzer. ‘Dus begin 2020 hebben we een midprice editie uitgegeven, een zwart-witte paperback van 12,99 euro. Sindsdien gaat het crescendo.’
In december 2022 belandde het boek voor het eerst in de top tien van de Bestseller 60. Daar was Keijzer lootjestrekken.nl dankbaar voor. ‘Bij die site stond het boek bovenaan de lijst met suggesties voor cadeautjes van 15 euro of minder.’ Inmiddels is de prijs verhoogd naar 15 euro. Duurder dan dat wordt het voorlopig niet. Keizer: ‘De zichtbaarheid op lootjestrekken.nl is daarin absoluut een overweging.’
Inmiddels heeft Erikson een hele ‘Omringd door...’-serie op zijn naam staan. Na Omringd door idioten (2018) schreef hij Omringd door psychopaten (2019), Omringd door slechte bazen (2020), Omringd door narcisten (2022), Omringd door tegenslag (2023), Omringd door energievreters (2023) en Omringd door leugenaars (2024). In alle boeken komt het Disc-model aan de orde.
Ook de vervolgen doen het, met tienduizenden verkochte exemplaren per titel, uitstekend, zegt Erwin Koning, de uitgever van HarperCollins Holland. Maar ze kunnen bij lange na niet tippen aan het succes van Omringd door idioten. ‘Vanwege de 200 duizend verkochte exemplaren mochten we hem namens de CPNB een Gouden Boek overhandigen’, zegt Koning. ‘Dat hebben we niet eerder gedaan.’
Een van de sleutels voor het succes is de titel, zegt Koning. ‘Zo’n woord als idioten spreekt lezers gewoon aan. De edele kunst van Not Giving a F*ck van Mark Manson verkoopt ook al jarenlang goed.’
De kleurenleer vindt Koning ‘duidelijk en overzichtelijk’. Mensen categoriseren zichzelf en anderen graag, of dat nu is aan de hand van Sex and the City-personages (‘jij bent echt een Samantha’) of afdelingen op toverschool Zweinstein (‘ik had sowieso bij Griffoendor gezeten’).
‘Het klinkt een beetje simpel’, zegt Koning, ‘maar uiteindelijk kun je de meeste mensen terugbrengen tot één kleur.’ Zelf is hij ‘hartstikke rood’. ‘Ook als mensen mij een heel verhaal mailen, is mijn natuurlijke neiging om mijn antwoord tot één regel of één woord – ‘ja’, ‘nee’ of ‘misschien’ – te beperken. Maar groene collega’s steken veel tijd in zo’n mail. Inmiddels weet ik van mezelf dat ik dat ook moet doen bij het beantwoorden. Nu stuur ik: ‘Beste Pietje Puk, wat fijn dat je dit hebt uitgezocht. Ik ben het eens met je bevindingen. Ga zo door! Groetjes, Erwin.’’
Veel werknemers van HarperCollins Holland hebben vier gekleurde legoblokjes op hun bureau staan. Op basis van de volgorde van de stapel kunnen collega’s zien met wat voor soort persoonlijkheid ze te maken hebben – en welke communicatie gewenst is. Het bovenste blokje van Koning is dus rood.
Daarop staat ook de rode kernkreet ‘be brief, be bright, be gone’ (‘wees beknopt, wees slim, wees weg’). ‘Dat slaat wel op mij’, zegt Koning. ‘Ik hou van snelle beslissingen. We zijn hier met zijn allen om geld te verdienen en niet per se om uitgebreid het weekend te bespreken.’ Op het gele blokje staat ‘involve me’ (‘betrek me’), op het groene ‘show me you care’ (‘laat zien dat je erom geeft’) en op het blauwe ‘give me details’ (‘geef me details’). Koning: ‘Dat zijn onze Excel-liefhebbende collega’s.’
Ook Jolet Scheper vindt Omringd door idioten behulpzaam. ‘Ik las het toen ik 24 of 25 was. Op die leeftijd vraag je je toch dingen af als: wie ben ik? Hoe zit ik in elkaar? Hoe ga ik met andere mensen om? Dit boek heeft me veel zelfinzicht gegeven.’
Uit de test bleek dat Scheper 92/100 scoorde op geel, 75/100 op rood, 27/100 op groen en 5/100 op blauw. ‘Geel en rood zijn extraverte kleuren – ik moet dus soms op mijn tong bijten.’
Omringd door idioten leest lekker, zegt Scheper. Het staat tjokvol anekdoten die illustreren wat een typisch blauwe, groene, gele of rode reactie op een situatie is. Ook geeft Erikson bij de kleuren beroemde voorbeelden. Zo zijn Barack Obama en Moeder Teresa volgens hem rood.
Sommige keuzen roepen vragen op. Het is opmerkelijk om te lezen dat Jezus, iemand die zijn dadendrang uiteindelijk met een kruisiging moest bekopen, volgens Erikson typisch groen is, een kleur waaronder mensen vallen die, zo schrijft hij, ‘eerder passief dan actief’ zijn en ‘alleen maar conflicten willen vermijden’.
Erikson: ‘Ik heb de Bijbel twee keer gelezen. Jezus was een vriendelijke man, hij luisterde naar mensen. He took one for the team, als je begrijpt wat ik bedoel. Dat zijn allemaal groene eigenschappen. Net als Gandhi en Martin Luther King was hij een pacifist. Hij was geen krijgsheer zoals Mohammed.’
Het Nieuwe Testament staat vol groene geboden, zegt Erikson, zoals ‘keer de andere wang toe’ en ‘heb je naaste lief zoals jezelf’. ‘Eigenlijk is het Nieuwe Testament een zelfhulpboek vergelijkbaar met The Secret – Het geheim voor voorspoed en geluk van Rhonda Byrne (uit 2006, red.) en Denk groot & word rijk van Napoleon Hill (uit 1937, red.).’
In al die boeken komt de boodschap volgens Erikson op hetzelfde neer. ‘Wees een goed persoon, neem verantwoordelijkheid, wees sterk voor je familie en je gemeenschap. Dat zijn allemaal groene eigenschappen. Natuurlijk was Jezus óók een disruptor, natuurlijk heeft hij óók een religie opgericht.’
Mensen zijn veelzijdige wezens en niet, zoals de Disc-theorie suggereert, vast te pinnen op één karaktertrek. Dat is een van de – vele – punten van kritiek die op het boek zijn geuit, onder meer door wetenschappers in een recent artikel in NRC en eerder door de Swedish Skeptics Association, die Erikson in 2018 uitriep tot fraudeur van het jaar.
Op de site van diezelfde Swedish Skeptics Association schrijft psycholoog Dan Katz dat menselijk gedrag contextafhankelijk is. Een meisje kan verlegen zijn op school, maar luidruchtig in haar voetbalteam.
In de loop der millennia hebben artsen als Hippocrates (460 v.Chr-377 v.Chr.) en psychologen als Carl Jung (1875-1961) pogingen gedaan om persoonlijkheden te classificeren, vervolgt Katz, maar pas in de jaren tachtig gebeurde dat wetenschappelijk verantwoord, met de introductie van de ‘big five’-theorie. Op basis van een vragenlijst rangschikt die theorie iemand op vijf persoonlijkheidskenmerken: extraversie, vriendelijkheid, emotionele stabiliteit, ordelijkheid en openheid.
De big five is een ‘bruikbare manier’ om verschillen in menselijk gedrag te verklaren, aldus Katz, ‘maar zelfs de psychologen die de vragenlijsten hebben ontwikkeld zijn zeer voorzichtig met het op basis daarvan classificeren van mensen’.
De Disc-theorie, daarentegen, is ‘pseudowetenschappelijke onzin’, schrijft Katz, die de wetenschappelijke waarde van het boek vergelijkt met die van een horoscoop in de krant. Er zijn volgens hem geen wetenschappelijke artikelen gepubliceerd over de vragenlijst. ‘Dat betekent dat we niet weten of mensen weken- of maandenlang vragen op een consistente manier blijven beantwoorden.’
Erikson noemt de Swedish Skeptics Association ‘nou niet bepaald het Nobel-comité’. ‘Het zijn gewoon gefrustreerde academici die jaloers zijn omdat ik tien miljoen boeken heb verkocht.’ Daarna: ‘Ik beweer ook niet dat mijn boek wetenschappelijk is. Het is een instrument waarvan mensen gebruik kunnen maken.’
Dat instrument is niet gevaarloos, schrijft Katz. Want het leidt niet alleen maar tot huwelijken. Volgens Katz horen collega-psychologen dat cliënten overwegen hun relatie te beëindigen omdat ze nu eenmaal ‘niet kunnen samenleven met een geel persoon’.
‘Elk middel is gevaarlijk als je het verkeerd gebruikt’, zegt Erikson. ‘Met behulp van elektriciteit kun je niet alleen dit gesprek opnemen, maar ook mij elektrocuteren.’
Jolet Scheper beseft dat mensen meer zijn dan hun kleur. ‘In het boek schrijft Erikson ook dat je op je werk de ene kleur kunt laten zien en privé weer een andere.’ Ze erkent wel dat ze sinds het lezen van Omringd door idioten meer in hokjes is gaan denken. ‘Ik vind het fijn om snel te denken: die persoon is groen of die is blauw.’
Maar dat heeft haar alleen maar begripvoller gemaakt, zegt ze. Haar groene collega’s komen pas in actie als de deadline nadert. ‘Door het besef dat ik van nature ongeduldig ben, erger ik me daar tegenwoordig niet meer aan.’
Voorheen stoorde Scheper zich ook aan een collega die zich hechtte aan haar routines. ‘Nu ik weet dat zij blauw is, probeer ik daar rekening mee te houden. Niet iedereen vindt verandering fijn, sommige mensen houden juist van voorspelbaarheid. Mijn manier is niet altijd de beste manier.’
Thomas Erikson (Örnsköldsvik, 19 september 1965) is een Zweedse schrijver en gedragsdeskundige die vooral bekend is door het in 2018 gepubliceerde Omringd door idioten, een bestseller over gedragstypen. Daarna schreef hij nog zeven boeken in de Omringd door-reeks, waarvan het in 2024 gepubliceerde Omringd door leugenaars de meest recente is. Daarnaast schrijft Erikson thrillers. Hij debuteerde in 2014 met Illusies en publiceerde vorig jaar De miljardair.
Thomas Erikson: Omringd door idioten – Inzicht in de vier gedragstypen (of:
hoe hen te begrijpen die niet begrepen kunnen worden). Uit het Zweeds vertaald door Wiveca Jongeneel. HarperCollins; 320 pagina’s; € 15.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant