Komende zondag zijn er presidentsverkiezingen in Belarus. Dit ‘ritueel van een dictator’ heeft een zekere uitkomst: president Loekasjenko blijft aan de macht. In de Poolse hoofdstad Warschau houden geëmigreerde Belarussen zingend en schrijvend de hoop op een democratisch land in leven.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Een tiental zwartgeklede vrouwen omhelzen elkaar één voor één innig, drukken zich samen tot een geheel, als een rots. Ze zingen een traditioneel Belarussisch lied, over een moeder die rouwt om haar te jong gestorven zoon. Het koor treedt op bij de opening van een tentoonstelling in een stadspaleis in Warschau, voor elk kunstwerk zingen ze een lied. Over meerminnen, in Belarussische legendes de geesten van overleden vrouwen die door de bossen dolen. Of feestelijker, een opzwepende melodie waarbij ze zoevende pijlen uitbeelden en bidden voor een goede oogst.
‘Door te zingen houden we vast aan onze wortels, zelfs als we weg van huis zijn’, zegt Maryna Shukiurava, een van de Belarussische zangeressen. Ze richtte het koor, dat bestaat uit geëmigreerde vrouwen, twee jaar geleden op. Destijds kwamen ze samen onder een brug over de Wisła, de rivier die door de Poolse hoofdstad stroomt. ‘Spievy z-pad mosta’ heten ze, ‘zingen onder de brug’. Het is een manier om de Belarussische taal, die in eigen land wordt onderdrukt, in leven te houden. ‘En we willen de wereld laten kennismaken met onze cultuur. Zo laten we zien dat Belarus meer is dan alleen Loekasjenko.’
Toch is de besnorde Aleksander Loekasjenko (70), president sinds 1994, vaak het eerste waaraan mensen denken bij het Oost-Europese land. Ook bij de presidentsverkiezingen dit weekend. Die zijn vrij noch eerlijk, de winst van Loekasjenko staat bij voorbaat vast. Deze stembusgang is weinig meer dan ‘een ritueel van een dictator’, zei oppositieleider Sviatlana Tsikhanouskaya. De vorige verkiezingen in 2020 mondden uit in grootschalige demonstraties tegen Loekasjenko wegens kiesfraude. De staat sloeg de protestbeweging met grof geweld neer. Duizenden mensen werden opgepakt, duizenden anderen ontvluchtten het land.
Een groot deel belandde in Warschau – in de stad wonen nu bijna 50 duizend Belarussen. Zo ook zangeres Shukiurava. Ze ging eerst naar Kyiv, maar na de grootschalige Russische invasie vluchtte ze naar Polen. Net als veel landgenoten heeft ze een status als politieke vluchteling. ‘Als ik naar Belarus ga, word ik gearresteerd.’ Daar is ze bekend als cultureel activist, podiumnaam Rusia. Ze zingt in de elektronische folkband Shuma. Ook Belarussen die nooit van de zangeres hebben gehoord, kennen haar stem: ze sprak de opnamen in voor de omroepen op treinstations. ‘Mijn lichaam is hier, maar mijn stem is nog altijd in Belarus.’
Het zingen geeft haar en andere koorleden ‘een fundament’ als emigrant, zegt ze. Polen is dichtbij, maar het is niet thuis, waar ze pas kan terugkeren ‘als het regime is gevallen’. De Belarussische muziek heeft een helende werking, weet Shukiurava, die ook werkt als zangtherapeut. Ze zingen door trauma’s heen, door repressie en oorlog – het koor heeft ook Oekraïense leden, hun talen zijn nauw verwant. Het is een oude vorm van therapie, zegt Shukiurava: ooit ontstaan op het platteland, waar vrouwen zongen om de pijn van het harde landbouwwerk te verzachten.
Onder een systeemplafond elders in Warschau blijven Belarussen op een andere manier in contact met hun land: ze schrijven elke week brieven aan politieke gevangenen. ‘Zo laten we weten dat we ze steunen. Dat we ze niet zijn vergeten’, zegt initiatiefnemer Alena Panamarova. ‘En we laten de autoriteiten merken dat iemand aan deze mensen denkt.’ Volgens Dissidentby, een mensenrechtenorganisatie, zijn er nu 1.360 politieke gevangenen in het land. Vanavond pennen zo’n tien mannen en vrouwen in rap tempo brieven, die ze soms versieren met een sticker, bijvoorbeeld van een paddenstoel.
Ze schrijven over alledaagse dingen, wat ze doen in het weekend, over het weer, spreken de hoop uit dat het goed gaat. Iemand schrijft een gedicht, ‘over liefde en de kosmos’. Geen politiek – dat komt niet door de censuur – en ook niet té positief. ‘We willen geen valse hoop geven.’ De brieven hebben impact, denkt Panamarova, die zelf vluchtte nadat ze had deelgenomen aan de protesten in 2020. ‘Hoewel we niet altijd weten of ze aankomen en of het genoeg is. Maar we doen alles wat we van buitenaf kunnen.’ De brieven dienen nog een ander doel: landgenoten laten weten dat de diaspora er is. ‘Dat we bestaan.’
Sinds 2021 stuurden ze vijfduizend brieven. Voor Panamarova zijn de politieke gevangenen het belangrijkst als het over Belarus gaat. ‘Wanneer mensen het alleen maar over Loekasjenko hebben, ja, dat vind ik vervelend.’ Een ander initiatief in dezelfde ruimte, van bevriende ngo Belarusian Youth Hub, vestigt toch even de aandacht op de verkiezingen. Er liggen stembiljetten met Loekasjenko als enige kandidaat, getiteld ‘de moordenaar’, ‘de oorlogsmisdadiger’, ‘de tiran’. In plaats van een stembus staat er een shredder. Verandering lijkt ver weg. ‘Maar er is altijd hoop’, zegt Panamarova, en stopt een brief in een envelop.
Na het concert in de galerie droomt ook kunstenares Mila Kotka van een nieuw Belarus. Zij put hoop uit de opleving van Belarussische cultuur in de diaspora, bijvoorbeeld met initiatieven als Spievy, waarnaar ze vanavond kwam luisteren. De gemeenschap in Warschau kent een rijk cultureel leven, met filmfestivals, muziekoptredens en Belarussische bars. ‘Sommigen zeggen dat we de revolutie in 2020 verloren hebben. Maar ik denk dat die toen pas is begonnen.’ Zangeres Shukiurava valt een ander koorlid in de armen, ze zingen even. Er zijn andere manieren dan verkiezingen om je stem te laten horen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant