Acht jaar uitholling van de rechtsstaat terugdraaien: dat was een van de voornaamste actieplannen van de Poolse regering-Tusk na jaren rechts-populisme. Het blijkt een schier onmogelijke taak. ‘You can’t unscramble an egg.’
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
‘De schade van een atoombom opruimen met een lepel’, zo voelt het werk van Dariusz Mazur, de Poolse onderminister van Justitie. De vorige regering van de rechts-nationalistische partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) holde acht jaar lang de rechtsstaat uit. Mazur en zijn collega’s willen de schade herstellen. Af en toe pakt Mazur een stukje mandarijn, hij kauwt ook op zijn antwoorden. ‘Ik geloof dat alles wat door mensen wordt vernietigd, weer door mensen kan worden opgebouwd.’
Onder PiS probeerde de regering de rechterlijke macht over te nemen, zodat deze het beleid niet in de weg zou zitten. ‘Met de salamitactiek’, zegt Mazur. Hij kent het klappen van de zweep: voor hij onderminister werd, was hij jarenlang rechter. Stapsgewijs vergrootte de politiek haar greep op de onafhankelijke rechtspraak.
Eerst het Grondwettelijk Hof, dat beleid aan de grondwet toetst. PiS bracht de Raad voor de Rechtspraak, die nieuwe rechters nomineert, onder controle van de politiek. Sindsdien zijn ongeveer drieduizend rechters via deze weg benoemd, een derde van de beroepsgroep. Toen werden kamers van het Hooggerechtshof gevuld met regeringsgezinde rechters. De grondwet, die in Nederland weleens wordt geschetst als brandmuur tegen een politieke aanval op de rechtsstaat, lieten ze ongemoeid. PiS nam in plaats daarvan instituties over die de grondwet interpreteren.
Na de verkiezingen in 2023 smeedde Donald Tusk een coalitie van drie partijen en werd premier. De erfenis van PiS binnen de rechtsstaat opruimen is een van zijn voornaamste beloftes.
In februari is het een jaar geleden dat minister van Justitie Adam Bodnar daarvoor een ‘actieplan’ presenteerde. Daar komt weinig van terecht. Het Grondwettelijk Hof en Hooggerechtshof zijn nog altijd gevuld met PiS-loyalisten, voor de politiek benoemde rechters is nog geen oplossing, president en PiS-bondgenoot Duda houdt veranderingen tegen met zijn vetorecht. Rechtsstaatdeskundige Krzysztof Izdebski trekt de sombere conclusie dat als er vandaag verkiezingen zouden zijn en PiS zou winnen, ze de Poolse rechtsstaat zouden aantreffen zoals ze deze achterlieten.
Werden Polen en ook Hongarije tien jaar geleden nog als uitzonderlijk gezien, nu is de situatie in die landen een teken aan de wand. Radicaal-rechts zet de rechtsstaat onder druk in Europa, in de Verenigde Staten is Donald Trump weer president. Hij lijkt erop gebrand de grenzen van de Amerikaanse wet op te zoeken – of die te overschrijden.
Polen gaat met de nieuwe regering tegen het tij in. Het land is een politiek laboratorium dat andere landen kan leren wat ze te wachten staat als de politiek de aanval op de rechtsstaat opent – en hoe lang en moeizaam de weg terug is.
Onder Nederlandse rechters leven zorgen. ‘Het is een wereldwijde ontwikkeling dat de rechtsstaat onder druk komt te staan’, zei Henk Naves, voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak in zijn nieuwjaarsrede. ‘We moeten ons afvragen of we daarop voorbereid zouden zijn in het geval dat die situatie bij ons voorkomt.’
Dat politici de rechtspraak ongemoeid laten, berust in Nederland grotendeels op ‘cultuur’, lichtte Naves toe. Oftewel: een gemeenschappelijk begrip van goed bestuur. Wat als de politiek daar lak aan heeft? Mazur: ‘In Polen hadden we eigenlijk vrij stevige beschermingsmechanismen. En toch ging het fout.’
Een rechtsstaat afbreken is makkelijker dan deze herstellen. ‘You can’t unscramble an egg’, zegt John Morijn, hoogleraar recht en politiek in de internationale betrekkingen in Groningen. Een voor de hand liggende vraag is waarom Tusk niet eenvoudig alle wetten terugdraait, strik erom en klaar.
Maar toen PiS aan de macht was, had de partij een meerderheid in de Sejm (het Lagerhuis) en de president aan hun zijde. Ze introduceerde geldige wetgeving, soms in het holst van de nacht, die vervolgens de rechtsstaat uitholde. ‘De regels zijn tijdens het spel veranderd’, zegt rechter Dorota Zabłudowska van beroepsvereniging Iustitia.
Als gevolg verkeert Polen nog altijd in ‘een diepe crisis’, zegt onderminister Mazur. Niet in staat om te hervormen, negeert de regering nu het Grondwettelijk Hof. Kamers van het Hooggerechtshof waarin aan PiS gelieerde rechters de meerderheid vormen, erkent ze niet als onafhankelijke rechtbanken.
Voorkomen is beter dan genezen. Bovenaan Mazurs lijstje met geleerde lessen in Polen staat: ‘Vertrouw nooit politici. Weinig politici voeren campagne met de belofte de rechtsstaat te slopen.’ PiS beloofde vooral de rechterlijke macht efficiënter te maken.
Onvrede over de rechtspraak in het land maakte rechters ‘een makkelijk doelwit’, zegt Morijn. Desondanks konden de eerste rechterlijke hervormingen op protesten uit de samenleving rekenen. PiS viel vervolgens rechters aan met een postercampagne en op de publieke omroep, om de steun voor de beroepsgroep af te zwakken. Rechters die zich uitspraken tegen de regering, werden gestraft.
De politiek kan ook op minder brute wijze rechters tot doelwit maken, stipt Morijn aan. In Nederland door politiek te bedrijven die onherroepelijk bij de rechter strandt. ‘Politici handelen bewust niet, zoals met stikstof, of tegen de wet in, zoals met asiel. De hete aardappel schuiven ze door naar de rechter.’ Die lijkt vervolgens de wil van de kiezer dwars te zitten.
Het Poolse dilemma in een notendop: kun je de wet overtreden om een rechtsstaat te herstellen? ‘Een filosofische vraag met uiterst praktische gevolgen’, zegt Mazur.
Dat bleek in de eerste week van Tusks regering, toen ze publieke omroep TVP overnam. Onder PiS groeide die uit tot propagandakanaal van die partij, de nieuwe regering zag de overname als politieke noodzaak. Daarbij omzeilde ze wel de wet.
PiS was woedend, hun politici bezetten tijdelijk het omroepgebouw. Maar ook de Helsinkistichting, een mensenrechtenorganisatie, was kritisch. Juridisch expert van de stichting Marcin Wolny: ‘Als je jezelf niet aan de hoogste standaarden houdt, schep je een beeld dat het niet om de wet of de rechtsstaat gaat, maar om wie de baas is.’
Rechtsgeleerde Jacek Sokołowski uitte voor conservatieve denktank Klub Jagielloński scherpe kritiek. De regering zit gevangen in haar eigen retoriek, schrijft hij, waarbij ‘PiS gelijk wordt gesteld met een dictatuur’ die nu moet worden onttakeld. ‘Ja, PiS politiseerde de rechtspraak’, zegt hij aan de telefoon. Maar in plaats van dat op te lossen, is de regering rekeningen aan het vereffenen, stelt hij. ‘De regering kan die verleiding niet weerstaan, begaat daarbij dezelfde zonden als PiS en verliest haar geloofwaardigheid’, vindt hij.
Het is een balanceeroefening, zegt Krzysztof Izdebski, die met zijn juridische team van de Batorystichting de regering adviseert. ‘Tussen sentimenten die grenzen aan wraak en de hoogste standaard op het gebied van recht.’ Radicale oplossingen die de wet overtreden zijn ‘kortzichtig’. Met als risico dat PiS nog harder terugslaat als ze weer aan de macht komt. Pijnlijk genoeg is de polariserende overname van de omroep een van de weinige tastbare veranderingen na meer dan een jaar.
Het aanvankelijk enthousiasme onder liberale Poolse kiezers is inmiddels bekoeld. Volgens peilingen is iets meer dan de helft van de Polen ontevreden over de regering. Zo’n 35 procent vindt dat de rechtsstaat is verslechterd in plaats van verbeterd (25 procent).
De regering loopt achter met verkiezingsbeloftes, waaronder belangrijke thema’s als het legaliseren van abortus en geregistreerd partnerschap voor koppels van hetzelfde geslacht. Dit komt door onenigheid binnen de coalitie zelf – Duda heeft niet eens de kans gehad deze wetten te vetoën.
Wat betreft de rechtsstaat wil justitieminister Bodnar ondanks de hooggespannen verwachtingen binnen de grenzen van de wet blijven. Zijn aanpak is behoedzaam, waarbij hij een gordiaanse knoop van juridische en politieke draden probeert te ontwarren. In Polen worden aanklagers en rechtbankvoorzitters vervangen. Ook brengt de regering corruptieschandalen uit de PiS-tijd aan het licht, schuldige politici worden aangeklaagd. PiS ziet dit als een heksenjacht.
Aan de andere kant zijn er Poolse rechters die vinden dat het te langzaam gaat: liever zien ze Bodnar de knoop doorhakken. Belangrijk strijdpunt is de eerdergenoemde Raad voor de Rechtspraak. De regering zoekt een oplossing voor rechters die zijn benoemd sinds de raad onder politieke controle kwam, soms ‘neo-rechters’ genoemd.
Deze rechters zijn niet onafhankelijk, zeggen critici. De neo-rechters zelf, waarvan lang niet iedereen een lakei van de macht was, betwisten dit. Ondertussen draait het systeem door. Poolse rechters doen gemiddeld vijftien miljoen (tussen)uitspraken per jaar, volgens Mazur. Het is als ‘opereren op een patiënt’, zegt hij, ‘die wel in leven moet blijven’.
Iustitia, de grootste beroepsvereniging van rechters in Polen, is principieel en wil dat Bodnar schoon schip maakt. Neo-rechters die zijn gepromoveerd, moeten terug naar de lagere rechtbanken en opnieuw worden beoordeeld. Dorota Zabłudowska van Iustitia licht die positie toe. ‘Dit gaat niet alleen om ons als rechters, maar om alle Poolse burgers. Die weten nu niet of een uitspraak van een neo-rechter rechtsgeldig is of gewoon een stukje papier.’ Wat als je echtscheiding is uitgesproken door een neo-rechter en opeens niet geldig blijkt? ‘Als we dit niet oplossen, hebben we nog meer chaos.’
Er zijn verschillende voorstellen om dit op te lossen. Een aantal sturen aan op een compromis. Dat is noodzakelijk, stelt rechtsgeleerde Anna Wójcik van de Kozmiński-universiteit in Warschau, hoewel ze de frustratie onder rechters begrijpt. ‘Je moet je voorstellen dat je bij een bedrijf werkt waarvan je weet dat collega’s misstappen hebben begaan – en dan moet je nu door alsof er niets is gebeurd.’
Onderminister Mazur zit ‘tussen de hamer en het aambeeld’, zegt hij, tussen PiS en zijn oude bondgenoten die na jaren op de barricaden gerechtigheid eisen.
Verzoening lijkt ver weg. PiS, nu in de oppositie, stookt het vuur op. Voormalig minister van Justitie Zbigniew Ziobro noemde zijn opvolger Bodnar ‘een crimineel’, nadat die misstanden binnen het Openbaar Ministerie aan het licht bracht. Tegelijk worden politici van de vorige regering nu met veel politiek vertoon vervolgd voor bijvoorbeeld corruptie.
De Poolse maatschappij is gepolariseerd na jaren harde politieke strijd. Socioloog Maria Skóra, die onderzoek doet naar herdemocratisering: ‘Ik wil de stemming niet bederven, maar verkiezingen winnen is slechts de eerste stap.’ Ze ziet ‘een continue oorlogsretoriek’ in de politiek. Het belang van de rechtsstaat verdwijnt naar de achtergrond. ‘De regering legt niet altijd goed uit waar ze mee bezig is. Zo ontstaat bij kiezers het idee dat de rechtsstaat slechts een politieke speelbal is, afhankelijk van wie er aan de macht is.’
In mei kiest Polen een nieuwe president. Als regeringskandidaat Trzaskowski wint, begint pas ‘het uur nul’ voor het herstel van de rechtsstaat, zegt Mazur. Afgelopen anderhalf jaar was president Duda een ‘anker van autocratie’, die veranderingen tegenhield voor het geval PiS terugkeert. Mazurs ministerie van Justitie heeft verschillende wetten klaarliggen voor een regeringsvriendelijke president. Maar een plan B voor als de door PiS gesteunde kandidaat wint, is er eigenlijk niet, geeft Mazur toe.
Europa zou Polen nog dankbaar zijn, zei een collega eens tegen John Morijn. Toch denkt hij dat in andere landen, zoals Nederland, de Poolse lessen nog niet doordringen. ‘Maar een gewaarschuwd mens telt voor twee.’ Wie denkt dat een Pools scenario zich elders niet kan voltrekken, is naïef, vindt ook Dariusz Mazur. ‘In het begin dacht ik dat het aan Polen lag, omdat we een jonge democratie zijn. Inmiddels zie je ook in andere landen de rechtsstaat onder druk staan.’ Autocraten lijken beter van elkaar te leren dan liberale democraten. Wie de Poolse lessen het best ter harte neemt, moet blijken. ‘Polen is zowel een blauwdruk voor hoe je de rechtsstaat verdedigt’, zegt Mazur, ‘als een blauwdruk voor het ontmantelen ervan.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant