Donald Trump gedraagt zich tijdens zijn eerste week van zijn tweede presidentschap als een alleenheerser. Met een barrage aan decreten doorkruist hij rechtsstaat en politiek. Vrienden krijgen gunsten, vijanden voelen zijn toorn. ‘Schaamteloos onwettig.’
is correspondent Verenigde Staten van de Volkskrant. Hij woont in New York.
Ergens op een Iraanse dodenlijst prijkt de naam John Bolton. De witbesnorde Republikein, oud-adviseur en huidige criticus van de Amerikaanse president Donald Trump, is al jarenlang een doelwit. Iran zint op wraak voor de liquidatie van een generaal, begin 2020, in opdracht van Trump. Eén moordpoging werd al verijdeld, de dreiging blijft. Toch zag Bolton zijn lijfwachten deze week plotseling vertrekken.
Hij is niet de enige. Donderdag stopte ook onverwacht de staatsbeveiliging van Trumps oud-buitenlandminister Mike Pompeo, inmiddels in ongenade geraakt, evenals die van diens rechterhand Brian Hook. Een vogelvrijverklaring, rechtstreeks uit het Witte Huis. ‘Ik ben teleurgesteld’, aldus Bolton, ‘maar niet verbaasd.’
Het contrast kan bijna niet groter. Terwijl geweldplegers overal in het land deze week joelend hun gevangenissen uitwandelden – deelnemers aan de Capitoolbestorming kregen met één pennenstreek gratie – voelen Trumps vermeende vijanden zich juist in hun vrijheid beperkt. Zij ervaren de reikwijdte van zijn toorn.
‘Je kunt niet je hele leven beschermd worden’, lichtte de president zijn beslissing donderdag toe. ‘Ik bedoel, overal kleven risico’s aan.’
De zuivering is begonnen. Een nieuwe, messcherpe scheidslijn tekent zich in de Verenigde Staten af. Hij loopt dwars door de rechtstaat, doorkruist politiek, ambtenarij en zakenleven. De enige vraag die er deze dagen in Washington toe doet: ben je een vriend van Donald Trump of ben je zijn vijand?
Vrienden krijgen alles gedaan. Deze week nam miljardair Elon Musk zijn intrek in een kamer van het Witte Huis. Van daaruit bestuurt hij DOGE, het Department of Government Efficiency, dat forse bezuinigingen op de overheid wil afdwingen.
De rijkste man op aarde heeft toegang gekregen tot de hoogste echelons van de macht. Of heeft die gekocht. Afgelopen jaar spekte hij Trumps campagnekas met een kwart miljard dollar.
Musks belangen zijn extreem verstrengeld. Ruimtevaartbedrijf SpaceX draait op overheidscontracten, Tesla’s waarde is onderhevig aan het Amerikaanse energiebeleid. Musks fortuin groeit, of slinkt, door de beslissingen die in het Witte Huis worden genomen.
Controle ontbreekt. Musk wordt namelijk geen minister, met bijbehorende plichten, rekenschap en transparantie. Er komt geen parlementaire hoorzitting, zoals bij echte bewindslieden. De politiek staat buitenspel. Dit is immers een gunst, géén benoeming. En toch krijgt Musk, met dank aan de president, een e-mailadres dat eindigt op ‘@whitehouse.gov’.
‘Trump 2.0 is volledig losgeslagen’, aldus het Democratische Congreslid Salud Carbajal.
Het Witte Huis heeft deze dagen iets weg van een koninklijk hof, met Trump als monarch. Toegang tot de overheid, of zelfs bescherming, is niet langer een recht, maar een gunst. Maar wie bij Trump in een goed blaadje staat of wie hij iets verschuldigd is, ontvangt een welkom dat bij eerdere Amerikaanse regeringen ondenkbaar was.
Nergens was dat zichtbaarder dan bij de inauguratie. De voorste rijen in het Capitool werden maandag niet bezet door politici of aanstaande kabinetsleden, zoals gebruikelijk, maar door tech-titanen Jeff Bezos (Amazon), Mark Zuckerberg (Meta), Sundar Pichai (Google), Tim Cook (Apple), Shou Zi Chew (TikTok) en, natuurlijk, Elon Musk. Samen schonken zij miljoenen aan Trumps inauguratiefonds.
Chew sprong nog het meest in het oog. Zijn app TikTok ging vorige week op zwart: verboden door het Amerikaanse Congres, uit angst voor Chinese spionage. Ook het Hooggerechtshof gaf zijn zegen. Dat verbod is nu, simpelweg, wet. Bindend, definitief. Maar Trump trekt zich daar niets van aan.
Maandag wekte de president TikTok eigenhandig weer tot leven met een decreet. Dat mág niet – presidenten kunnen geen wetten wijzigen – maar had wel meteen effect. TikTok, nog altijd verboden, is gewoon weer online. Chews dank was groot. ‘Dankzij president Trump is TikTok terug in de VS’, zagen gebruikers in beeld.
De president handelt tijdens zijn eerste week als alleenheerser. En zo klinkt hij ook. ‘Ik ben gered door God om Amerika weer groots te maken’, zei Trump tijdens de inauguratie. De woorden Congres of wetgeving hoor je uit zijn mond nauwelijks. Trump spreekt meestal niet over ‘wij’ – zijn land, regering of zelfs partij – maar vooral over ‘ik’: wat híj gaat doen, per decreet, eigenhandig. Tot iemand hem tegenhoudt.
‘Schaamteloos onwettig’, oordeelde de rechter donderdag over een ander decreet van Trump. Dat ging om het zogeheten birthright citizenship: de bepaling dat wie binnen de VS wordt geboren automatisch staatsburger is. Dat is een grondrecht, vastgelegd in het 14de amendement, slechts te veranderen met een tweederdemeerderheid in beide huizen van het Congres.
Maar Trump deed het gewoon, alleen. De rechter was verbijsterd. ‘Waar waren de juristen toen dit werd besloten?’
Toch houdt de president voet bij stuk. Trump zegt te zullen vechten tot aan het Hooggerechtshof: de hoogste wettelijke macht die, dankzij drie benoemingen door Trump, zwaar overhelt naar rechts. Het laatste woord is straks aan deze opperrechters. Het Congres is alvast gepasseerd.
Dat lijkt, vooralsnog, de essentie van ‘Trump 2.0’: waarom aanmodderen in de politiek, met compromissen en stroperige procedures, als je gewoon zélf besluiten kunt doordrukken? Trump ziet wel waar die stranden. Zijn partij fluit hem niet terug. De vraag is of het rechtssysteem dat straks wel doet – en hoe Trump daar dan op reageert.
Binnen het Congres wordt intussen al gebroed op een eigen, fonkelnieuwe constitutionele verandering. Daar diende Republikein Andy Ogles donderdag een motie in om het maximale aantal presidentiële termijnen te verhogen: van twee naar drie. ‘Trump is de enige in de geschiedenis die het verval van Amerika kan stoppen’, aldus Ogles. ‘Hij moet de tijd krijgen om dat doel te bereiken.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant