Donald Trump zet de internationale orde op haar kop. In de transactionele wereld van de Amerikaanse president geldt het recht van de sterkste. Europa is kwetsbaar, maar veel landen in het mondiale Zuiden zien juist mogelijkheden.
Als een ware koning wil Donald Trump Amerika nog groter, rijker en machtiger maken. Internationale verdragen en afspraken belemmeren in zijn ogen de VS alleen maar in het uitoefenen van hun enorme macht, ten gunste van zwakkere landen. Daarom stapte hij deze week uit het Klimaatakkoord van Parijs, de Wereldgezondheidsorganisatie WHO en het pact voor belastingheffing op multinationale bedrijven.
De koning wil zijn handen vrij hebben om de Amerikaanse macht in te zetten. Andere landen kunnen daar niets tegen doen, gelooft hij. Over Latijns-Amerika zei hij maandag, tijdens zijn inauguratie: ‘Zij hebben ons veel harder nodig dan wij hen. We hebben ze niet nodig. Zij hebben ons nodig. Iedereen heeft ons nodig.’
Na 1945 ontstond onder Amerikaanse leiding een liberale internationale orde, met de Verenigde Naties als sluitstuk. Verdragen, afspraken en regels moesten voorkomen dat er opnieuw oorlog zou uitbreken als gevolg van de rivaliteit tussen natiestaten. Van internationale samenwerking zou iedereen beter worden, was de gedachte, omdat de wereld er vreedzamer en stabieler door zou worden.
Trump minacht deze internationale orde met regels die de macht van de sterksten inperken. Hij heeft een transactioneel wereldbeeld – voor wat hoort wat. Samenwerken wil hij alleen als de VS daar beter van worden. ‘Tot op zekere hoogte zijn alle leiders transactioneel’, schreef Ravi Agrawal, hoofdredacteur van het Amerikaanse tijdschrift Foreign Policy. Wat Trump onderscheidt, is zijn ‘schaamteloze opportunisme, vaak ten koste van waarden, allianties en zelfs verdragen’.
Trump dreigt zelfs het Panamakanaal en Groenland in te nemen, waarmee hij tornt aan de belangrijkste afspraak uit de naoorlogse orde: de territoriale soevereiniteit van andere landen mag niet geschonden worden.
Voor de Amerikaanse bondgenoten in Europa en Azië (zoals Zuid-Korea en Japan) is het trumpiaanse wereldbeeld beangstigend. Voor de Europeanen is de vijandige houding van de Amerikaanse president een existentiële schok. Na 1945 voelde Europa zich onderdeel van het machtige Westen, onder bescherming van Amerika, maar nu dreigt het alleen te komen te staan in een onzekere wereld waarin de geopolitieke rivaliteit toeneemt.
Burgers in landen als Brazilië, Saoedi-Arabië, Zuid-Afrika en Turkije zijn juist optimistisch over het presidentschap van Trump, bleek vorige week uit een peiling van de denktank European Council on Foreign Relations. Veel landen in het mondiale Zuiden (Afrika, Azië, Latijns-Amerika) hebben nooit het gevoel gehad dat de liberale, op regels gebaseerde internationale orde er ook voor hen was. Onder deze orde stelde het Westen dictators aan (zoals Mobutu Sese Seko in het huidige Congo), spande het samen tegen gekozen leiders (bijvoorbeeld Salvador Allende in Chili) en steunde het lange tijd het racistische apartheidsregime in Zuid-Afrika. Het afgelopen jaar werden de morele pretenties van het Westen, zeker in niet-westerse ogen, verder ondermijnd door de steun aan Israël.
Het verschil tussen de liberale internationale orde en Donald Trump is dat Trump het masker afrukt, zei een niet bij naam genoemde Aziatische hoogwaardigheidsbekleder deze week in The Economist. Trump geeft tenminste eerlijk toe dat hij slechts de Amerikaanse belangen nastreeft.
Veel landen in het mondiale Zuiden zijn de westerse preken over democratie en mensenrechten zat. Bovendien geloven zij dat ze hun plek in de wereld kunnen opeisen in een transactionele orde. Als de wereld steeds meer uiteenvalt in rivaliserende blokken – de VS, China, Europa – kunnen zij die tegen elkaar uitspelen om de beste deal te krijgen. ‘India gelooft, als een neorealistische macht, dat het kan omgaan met een transactionele Trump. We kunnen iets geven en we kunnen iets nemen’, zei de voormalige Indiase diplomaat Syed Akbarrudin in Foreign Policy.
Toch gaat er veel kapot in Trumps wereld, concludeert The Economist. Westerse hypocrisie heeft de idealen van democratie en mensenrechten in diskrediet gebracht, maar zonder die idealen wordt de wereld er niet beter op. De gemeenschappelijke aanpak van mondiale problemen, zoals het klimaat of de bestrijding van infectieziekten, wordt veel moeilijker als de VS zich nergens iets van aantrekken.
The Economist memoreerde dat president Barack Obama in 2014 wetenschappers, laboratoria en drieduizend militairen naar West-Afrika stuurde om een ebola-uitbraak te voorkomen. De toenmalige vastgoedhandelaar Donald Trump uit New York noemde het een ‘stupide’ initiatief. Amerikanen die besmet waren geraakt, hoefden wat hem betrof niet meer terug te keren. ‘Mensen die in verre plaatsen gaan helpen zijn geweldig – maar laat ze zelf de consequenties dragen’, twitterde hij. Geheel in deze geest bevroor president Trump deze week de Amerikaanse ontwikkelingshulp en de opname van VN-vluchtelingen.
Solidariteit speelt geen rol in de wereld van Trump, waar het ieder voor zich is. De transactionele wereldorde is in het voordeel van sterke landen die leverage hebben, middelen om hun tegenstanders onder druk te zetten. China kan terugslaan, al was het maar omdat de helft van de Tesla’s daar gemaakt worden. Europa is kwetsbaar, al hebben de VS grote belangen in de oude wereld.
Kleine landen in het mondiale Zuiden die weinig grondstoffen of strategische betekenis te bieden hebben, kunnen het minste druk uitoefenen. Bijvoorbeeld de eilandstaten die worden bedreigd door klimaatverandering. Amerika zal er niets van merken als zij door het water worden verzwolgen. In de transactionele wereld van Donald Trump gelden de woorden van de Griekse historicus Thucydides (460-400 v. Chr.): ‘De sterken doen zoals zij willen, de zwakkeren lijden zoals zij moeten.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant