Over vier weken gaan de Duitsers naar de stembus. De campagnes zijn in volle gang. Onder invloed van radicaal-rechts lijkt het land zich op te maken voor een grote politieke ommekeer. We bellen erover met Duitsland-correspondent Remco Andersen.
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Dag Remco. Jij beschreef donderdag hoe zelfs jouw progressieve thuisstad Berlijn nu naar rechts afslaat. Waar komt deze beweging vandaan?
‘Het valt me echt op, het afgelopen anderhalf jaar al, dat er onder grote delen van de bevolking het gevoel groeit dat er iets verschrikkelijk mis is gegaan in Duitsland. Dat het land ergens de verkeerde richting is ingeslagen.
De centrumlinkse SPD won in 2021 nipt de verkiezingen, met grootse plannen voor een maatschappelijke omwenteling naar een klimaatneutrale samenleving. Maar toen viel Rusland Oekraïne binnen en ging de Russische gaskraan dicht. Dat had grote gevolgen voor Duitsland, dat onder Angela Merkel zwaar afhankelijk werd van dit spotgoedkope gas.
‘Hierdoor, maar ook door structurele economische factoren, belandde Duitsland in economische stagnatie, met hoge inflatie. De acute crises van 2022 en 2023 – energietekorten, inflatie, sociale onrust – heeft de huidige regering vrij deugdelijk weten te navigeren. Maar ze is er niet in geslaagd dat over te brengen naar de bevolking. Wat die vooral zag, was het eindeloze interne geruzie tussen de coalitiepartijen die eind november ook daadwerkelijk een vroeg einde van dit kabinet inluidden.
Hoe ging de oppositie daarmee om?
De oppositie – de uiterst rechtse AfD maar ook de rechts-conservatieve CDU – roept al die tijd: het zijn de fanatieke en peperdure klimaatplannen van deze milieufanatici die de economie naar de knoppen helpen. De CDU voerde in de zomer van 2023 fel campagne tegen een plan om warmtepompen op termijn te verplichten. De partij deed alsof de regeringspartijen bij de mensen thuis kwamen om warmtepompen door hun strot te duwen. Die boodschap is wel blijven hangen; de regering is uiterst impopulair, veel mensen zijn blij dat ze er vanaf zijn.
En daar bovenop komt de uiterst rechts-radicale AfD, door de veiligheidsdienst in verschillende Duitse deelstaten ingeschaald als ‘bewezen extreemrechts’. Die partij zet immigratie neer als oorzaak van werkelijk alle maatschappelijke problemen, van dalende onderwijskwaliteit tot hoge zorgkosten.
De CDU neemt die retoriek steeds meer over. Deze week nog zei CDU-leider en mogelijk aankomend bondskanselier Friedrich Merz dat op dag één van zijn regering er een ‘feitelijk inreisverbod’ komt voor iedereen zonder verblijfspapieren, ook asielzoekers. Het is zeer de vraag of dat juridisch mogelijk is. Maar daar draaien de Duitse verkiezingen om: economie en migratie.
Waarom valt dat je met name op, van de CDU?
‘Het toont hoe de CDU naar rechts beweegt. En dit komt weer doordat ze kiezers weg willen houden bij de AfD. Zo sprak Merz voorheen altijd over migratie in het kader van de economie: dit wilde hij altijd al beperken, maar met name omdat het volgens hem te duur is om alle immigranten in het land op te vangen. Maar nu kiest hij onomwonden de lijn dat migratie voor onveiligheid, dood en terreur zorgt.
‘Dat is het nieuwe refrein van democratisch rechts in Duitsland. En het werkt: de CDU stevent af op een verkiezingsoverwinning, met 30 procent van de stemmingen, volgens de laatste peilingen. De AfD staat nu op twee, met 20 procent, maar komt dichterbij. Daarmee lijkt het tijdperk waarin we op Duitsland konden vertrouwen als onwankelbaar baken van democratische redelijkheid en politieke stabiliteit, zijn einde te naderen.
En de andere partijen?
‘De SPD staat op 16 procent, de Groenen 13 procent. Zeer opmerkelijk is dat de liberale FDP voor het eerst onder de kiesdrempel van 5 procent lijkt te gaan duiken. De mogelijkheid bestaat dus dat ze uit de Bondsdag verdwijnen na de verkiezingen van 23 februari.
‘Aan de andere kant springt dan weer de BSW tevoorschijn, met net 5,2 procent van de gepeilde stemmen. Het is een nieuwe, links-populistische partij, opgericht door Sahra Wagenknecht, voormalig parlementariër van Die Linke. Deze partij probeert de conservatieve, Oost-Duitse arbeider te vertegenwoordigen.
‘Wagenknecht maakte er bijvoorbeeld gretig gebruik van dat AfD-leider Alice Weidel een interview deed met Elon Musk. ‘Zie je nou wel’, zei Wagenknecht. ‘De AfD zegt voor de werkende klasse te zijn, maar ondertussen springen ze op schoot bij Amerikaanse techmiljardairs.’
Over Elon Musk: hoe reageren de Duitsers op zijn Hitlergroet tijdens de viering van Donald Trumps inauguratie?
‘Ze worstelen er mee, net als de rest van de wereld. De Berlijnse krant Tagesspiegel spreekt van een ‘omstreden gebaar dat doet denken aan de Hitlergroet’. Het lijkt alsof ze het er hier niet over willen hebben.
‘Tegelijkertijd projecteerden activisten donderdag nog Musks gebaar op de grote Tesla-fabriek in Brandenburg. Met de tekst ‘Heil’ ervoor, zodat dat precies voor de letters ‘Tesla’ op de gevel kwam te staan. De Duitse politie onderzoekt nu of het verspreiden van die projectie strafbaar is.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant