Waar zijn de media in het buitenland vol van? Vandaag: Rusland-correspondent Geert Groot Koerkamp ziet dat de oude Sovjetcensuur weer helemaal terug is.
is correspondent Rusland van de Volkskrant. Hij woont sinds 1992 in Moskou.
In het voorjaar van 1990 bladerde een douaneambtenaar op het vliegveld van Leningrad nieuwsgierig door drie nummers van een in Parijs uitgegeven Russische emigrantenkrant, die ik vanuit Nederland voor een vriend had meegenomen. Ik kreeg ze niet terug en moest maar over een week terugbellen. Zo gezegd, zo gedaan. Maar door de telefoon klonk het antwoord onverbiddelijk: ‘U mag dit niet bezitten in de Sovjet-Unie.’
Het was een tijd waarin de eens zo rigide façade van het Sovjetbewind iedere dag een beetje meer afbrokkelde. De Sovjetpers en vooral ook de zogenoemde ‘dikke’ literaire tijdschriften (waarin hele boeken werden gepubliceerd) tartten de censuur voortdurend met gedurfde publicaties die nog maar kort daarvoor ondenkbaar waren. Voor de krantenkiosken dromden lange rijen gretige lezers.
Op 1 augustus, nog geen vier maanden na de inbeslagname van mijn krantjes, viel het doek voor de Sovjetcensuur – definitief, zo leek het. Vanaf dat moment was er ook geen enkel beletsel meer om wat voor literatuur dan ook in te voeren vanuit het buitenland. Er was ook geen noodzaak meer voor de zogenoemde tamizdat (van ‘tam’ oftewel daar, en ‘izdatelstvo’ oftewel uitgeverij), titels die in de Sovjettijd in het buitenland werden gedrukt om daarna via slinkse wegen lezers achter het IJzeren Gordijn te bereiken.
Maar wat toen ondenkbaar leek, is in het moderne Rusland opnieuw werkelijkheid geworden. De tamizdat is terug van weggeweest. Tientallen schrijvers zijn bestempeld tot ‘buitenlandse agent’, de meesten hebben het land verlaten, onder hen nog maar kort geleden gevierde en gelauwerde auteurs.
Hun eerder uitgegeven boeken worden nog wel verkocht, maar staan in de winkel op de schappen in een plastic of papieren verpakking, ‘alleen voor 18-plus’, en doorgaans opgesteld op een onopvallende plek. Voor nieuwe titels is hier geen uitgever. In buitenlandse hoofdsteden als Tbilisi, Riga en Tel Aviv hebben Russische emigranten uitgeverijen opgezet die met graagte gewraakte auteurs onderdak verschaffen.
Van sommige schrijvers zijn de boeken al helemaal niet meer te krijgen in Rusland. En voor de ook in het Nederlands vertaalde bestseller Patriot van de in de gevangenis omgekomen oppositieleider Aleksej Navalny is Rusland ronduit verboden terrein. Slechts een enkele Ruslandreiziger riskeert het de Russische versie van het boek mee te nemen in de bagage. Sommigen doen er wijselijk een andere, onschuldige kaft omheen, een beproefde praktijk uit het Sovjetverleden.
Formeel is er geen censuur, en dus ook geen verbod op het invoeren van boeken. Maar boeken met aan lhbti-gerelateerde thematiek (die kan worden aangemerkt als ‘propaganda’) of over de strijd in Oekraïne (potentieel ‘nepnieuws’ of ‘in diskrediet brengen van het leger’) blijven riskant om in de koffer te hebben. De apocalyptische roman De muis van Ivan Filippov werd overigens wél verboden als ‘een gevaar voor de publieke veiligheid’.
Per post komen werken van uit de gratie gevallen auteurs wonderwel nog steeds Rusland binnen. Het lukt Russen nog altijd boeken te bestellen in bijvoorbeeld Israël, die dan binnen een paar weken bij de koper in de bus kunnen liggen. Vooralsnog wordt daarop nauwelijks gecontroleerd, maar dat zal mogelijk niet lang meer duren. Een extra probleem voor Russische afnemers is dat er geen bankverkeer mogelijk is en dat betalen voor buitenlandse bestellingen dus lastig is geworden. En vrijwel niemand neemt het risico om Navalny’s boek op te sturen, dat spreekt vanzelf.
Al die inspanningen om te controleren wat de Russen wel en niet mogen lezen komen gedateerd over in een tijd dat de gewenste teksten (al dan niet met behulp van een VPN-verbinding) met een paar drukken op de knop gemakkelijk online zijn te vinden, hoewel de vraag naar ‘echte’ boeken onverminderd groot blijft. Wie in Rusland Navalny wil lezen is het intussen gemakkelijk gemaakt: sinds 30 december is de Russische versie van zijn boek gratis te downloaden voor mensen met een Russisch IP-adres.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant