Daar kon het Rijksmuseum geen ‘nee’ tegen zeggen: het verzoek om een triton van de Italiaanse beeldhouwer Gian Lorenzo Bernini onderdak te bieden.
schrijft voor de Volkskrant over kunst, cultuur en moderne mores.
Als je goed kijkt, zie je dat het hele lichaam naar voren wordt geblazen. Dit mythische wezen heeft de wind in de haren, het suist over zijn hoofd, in volle vaart naar voren. Nors en vastberaden staart hij in de verte, waar zijn mannenlijf, baard en haren alvast naartoe lijken te bewegen.
Conservator Frits Scholten laat zien dat je door die suggestie van wind gaat denken dat de triton over het water wordt voortgestuwd. Gian Lorenzo Bernini maakte dit kleine model van ongeveer 70 centimeter in 1653 voor een groot beeld in een van de fonteinen op het beroemde Piazza Navona in Rome. Het terracotta model staat vanaf nu in het Rijksmuseum in Amsterdam.
Het museum kreeg het beeld van een Nederlandse verzamelaar. Een ‘permanente bruikleen’, maar met de opzet dat het niet meer uit de collectie weg zal gaan. ‘Voor het eerst kunnen we een beeld van Bernini blijvend tonen’, zegt museumdirecteur Taco Dibbits in de aankondiging. Mogelijk beslist de eigenaar de bruikleen later om te zetten in een schenking, na zijn overlijden. Maar daarover kan nu nog niks worden gezegd.
Het is daarmee het eerste beeld van Bernini in een Nederlands museum. Dat is een aanwinst: Gian Lorenzo Bernini (1598-1680) is, samen met Michelangelo, de beroemdste Italiaanse beeldhouwer in de geschiedenis. Hij zette de barok in gang, maakte talloze beelden op pleinen en in kerken, ontwierp als architect onder meer het Sint Pietersplein in Rome en had acht opeenvolgende pausen als opdrachtgevers.
Tegen zo’n aanbod zegt niemand nee, zegt conservator Frits Scholten opgetogen in de werkplaats van het museum. Het beeld had ook verkocht kunnen worden op de kunstmarkt, of geschonken aan een Italiaans museum. In 2020 werd het beeldje al geleend aan het Rijksmuseum voor de tentoonstelling Caravaggio - Bernini. Mede door dat contact is het nu door de verzamelaar aan het museum gegund. Hoe past zo’n Italiaans topstuk in het museum van de Nederlandse kunst en geschiedenis?
Europese kunst bestond altijd in internationale context, zegt Scholten. Kunstenaars reisden immers en keken naar elkaars werk. Het Rijksmuseum wil dan ook internationaal blijven verzamelen, verzekert hij. Dat gaat niet erg makkelijk met schilderkunst - topstukken zijn meestal niet te betalen - maar op het gebied van beeldhouwkunst kan dat soms nog wel. En ja, een wenslijst heeft Scholten zeker, zegt hij. Hij zou graag een beeld van Antonio Canova aan de collectie toevoegen, van de Fransman Rodin of de Italiaan Antico, een belangrijk beeldhouwer in de renaissance. Maar dat er een Bernini beschikbaar kwam, dat had ook hij niet zomaar durven denken.
Het museum kan hiermee de collectie in een breder verhaal plaatsen - de Nederlandse beeldhouwer Artus Quellinus bijvoorbeeld, die ook de beelden op het Paleis op de Dam maakte, reisde naar Rome en liet zich beïnvloeden door Bernini. Het beeld staat vanaf vandaag in de ‘internationale zaal’ waar werk van de Franse Claude Lorrain en de Italianisant Michael Sweerts aan de muren hangt.
De triton heeft iets intiems, zegt restaurator Bodill Lamain, die het beeld onder handen had bij binnenkomst. Want het is door Bernini uit een brok terracottaklei gevormd, je staat dicht op het maakproces. ‘Je ziet bijna voor je hoe hij ermee kneedde en er met zijn vingers op duwde.’ Vóór 2018 zat er een verflaag op het beeld, dat is toen bij een restauratie verwijderd.
Uiteindelijk werd er een meer dan levensgroot beeld gemaakt in marmer door Bernini’s assistent Giovanni Antonio Mari. Een omgekeerd proces, niet opbouwen uit klei maar gehouwen uit een groot blok. Dat gaat door precieze schaalvergroting, veel meten en rekenen van punt tot punt en dan in dat blok marmer te boren tot de verhoudingen hetzelfde zijn.
Natuurlijk zijn er verschillen. De gezichtsuitdrukking in dit model zijn expressiever dan in het eindresultaat. De triton heeft Afrikaanse gezichtstrekken en de fontein heet dan ook de Fontana del Moro - al is niet bekend of het destijds al zo werd genoemd. Waarom de man als moor - een oude benaming voor niet-Christenen uit Afrika - werd gemaakt, is niet zeker. Misschien omdat hij werd vereenzelvigd met Neptunus, die in Egypte als god van de Nijl werd gezien. De centrale fontein op Piazza Navona heet Fontana dei Quattro Fiumi, gemaakt door Bernini, en verwijst naar vier rivieren.
De triton draait en ‘waait’ vanuit het zuidelijk deel van het plein in de richting van de centrale fontein, waarop een Egyptische obelisk staat. Hij houdt een grote vis vast die in de fontein water spuit en die optimistisch een dolfijn wordt genoemd, maar eigenlijk net zoveel wegheeft van een meerval. De zeeslak waarop de triton staat, een kinkhoorn, heeft van zichzelf een dynamisch spiraalpatroon - alles draagt bij aan de beweging.
Het beeld behoorde oorspronkelijk tot de collectie van kardinaal Flavio Chigi, zaakwaarnemer van paus Innocentius X die de opdracht gaf aan Bernini. Eeuwen bleef het in de Chigi-familie, tot het werd verkocht aan de verzamelaar. Nu is het een klein stukje Rome in Amsterdam.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant