Een recent vonnis van de Raad van State bezorgt het kabinet nieuwe stikstofstress. Als de Haagse rechtbank woensdag ook Greenpeace in het gelijk stelt in de stikstofzaak die de milieuorganisatie aanspande tegen de staat, heeft de coalitie een nog groter probleem.
is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over financiën en landbouw.
Het is bijna een jaar geleden dat Pieter Omtzigt van de formatietafel wegliep omdat er in zijn optiek te veel lijken in de schatkist lagen. De NSC-leider schrok zo van de financiële risico’s die de ministeries op zijn verzoek op een rijtje hadden gezet, dat hij het even niet meer zag zitten om regeringsverantwoordelijkheid te dragen.
Het risico-overzicht dat het ministerie van Landbouw aanleverde, vermeldde een mogelijke tegenvaller van 10 tot 15 miljard euro. Die begrotingsklap zou zich manifesteren als de staat een stikstofzaak tegen Greenpeace zou verliezen.
Alles over politiek vindt u hier.
Morgen doet de Haagse rechtbank uitspraak in die zaak. Greenpeace eist dat de staat de landelijke stikstofneerslag binnen vijf jaar genoeg verlaagt om te voorkomen dat de kwetsbaarste natuur onherstelbare schade oploopt. Daarvoor moet de regering op zijn minst de reductiedoelen respecteren die het vorige kabinet in de wet heeft opgenomen. Die doelen zijn nu ver uit zicht.
Maar de belasting van de Nederlandse natuur met stikstof is na de geruchtmakende uitspraak van de Raad van State (RvS) uit mei 2019 amper gedaald. Het RIVM schatte vorig jaar dat de stikstofneerslag op Natura 2000-gebieden tussen 2020 en 2025 slechts met 4 procent vermindert. Dat was vóórdat landbouwminister Femke Wiersma (BBB) een streep zette door het stikstofbeleid van haar voorganger Christianne van der Wal (VVD), zonder daar tastbare nieuwe maatregelen voor in de plaats te stellen.
Wiersma laat de rechtbank daarmee niet zien dat ze vaart maakt met het verlagen van de stikstofuitstoot, zoals de RvS het kabinet ruim vijf jaar geleden opdroeg. Integendeel: de politiek bleef in de jaren na dat cruciale vonnis almaar om de hete brij heen draaien, omdat regeringspartijen de veehouders willen ontzien.
Maar zonder hard ingrijpen in de landbouw kan de Nederlandse natuur niet afdoende beschermd worden. De landbouwsector is verantwoordelijk voor maar liefst 71 procent van de stikstofneerslag op Natura 2000-gebieden, die afkomstig is uit Nederlandse emissiebronnen. De op een na grootste binnenlandse stikstofbron, het weg- en scheepvaartverkeer, is met een bijdrage van 17 procent veel kleiner.
Alleen deze binnenlandse percentages zijn beleidsmatig relevant, omdat het kabinet geen invloed heeft op de stikstof die vanuit het buitenland komt aanwaaien. Die ‘import’ is goed voor ruim een derde van de schadelijke neerslag op beschermde natuur. Overigens stort Nederland veel meer stikstof over de buurlanden uit, dan vice versa.
Als de rechters morgen in het voordeel van Greenpeace beslissen, wacht het kabinet een herculestaak. Gedwongen sluiting van veehouderijen, of het op korte termijn invoeren van strenge normen en sancties op hoge stikstofemissies lijken de enige manier om de uitstoot snel terug te dringen. Maar die maatregelen lijken politiek gezien een onhaalbare kaart.
Twee van de vier coalitiepartijen blijven mordicus tegen dwangmaatregelen voor de landbouw. BBB-fractievoorzitter Caroline van der Plas onderstreepte afgelopen vrijdag op X nog maar eens dat haar partij tegen de gedwongen onteigening van boeren is. Geert Wilders (PVV) ging nog een stap verder door te opperen dat de coalitie ‘eigenlijk zou moeten kappen met die doorgeslagen stikstofregels’.
Maar intussen heeft ook de RvS de duimschroeven strakker aangedraaid. Vlak voor kerstmis velde de hoogste bestuursrechter weer een stikstofvonnis met grote gevolgen. Die uitspraak vloeit voort uit nieuwe jurisprudentie van het Europese Hof van Justitie, en scherpt het Nederlandse vergunningenbeleid voor bedrijven en projectontwikkelaars fors aan.
Vóór deze nieuwe uitspraak konden veel bouwprojecten en bedrijfsuitbreidingen die stikstof uitstoten toch doorgang vinden dankzij ‘intern salderen’. Een bedrijf dat al toestemming had een bepaalde hoeveelheid stikstof uit te stoten, mocht zonder vergunning uitbreiden als de extra uitstoot binnen de eerder vergunde ruimte blijft. Dat was een uitkomst voor boeren- en industriële bedrijven die met hun oude vergunning ruim in hun jasje zaten.
Een boer heeft bijvoorbeeld een vergunning voor drie koeienstallen aangevraagd, terwijl hij in eerste instantie maar twee stallen bouwt. Die derde stal, die uiteraard tot extra stikstofuitstoot leidt, mag hij dan later vergunningvrij bijbouwen. ‘Papieren’, fictieve stikstofuitstoot werd zo op grote schaal omgezet in reële, dus schadelijke uitstoot.
De bestaande vergunningen van veehouders bevatten gemiddeld 20 tot 30 procent van die ‘latente’ stikstofruimte. Ook veel andere bedrijven beschikken over vergund maar ongebruikt uitstootpotentieel. Al die onbenutte ruimte konden zij inzetten voor nieuwe stikstofproducerende activiteiten, zonder dat de overheid daar enige grip op had.
De RvS heeft daar op 18 december een einde aan gemaakt. Voortaan zijn alle nieuwe stikstofuitstotende (bouw)projecten vergunningplichtig, waarbij de aanvrager door middel van een natuuranalyse moet aantonen dat het project de natuur niet schaadt. Het vonnis heeft terugwerkende kracht. Voor alle bedrijfsuitbreidingen en (woning)bouwprojecten die na 2020 met intern salderen gerealiseerd zijn, moet daarom alsnog een vergunning worden aangevraagd.
Minister Barry Madlener (Infrastructuur en Waterstaat, PVV) zei dat het vonnis bij het kabinet ‘als een bom is ingeslagen’. In theorie zou een aantal woonwijken die met ‘intern salderen’ gebouwd zijn zelfs gesloopt moeten worden, hoewel minister Mona Keijzer (Volkshuisvesting, BBB) heeft bezworen dat dit niet gaat gebeuren. Ook een schietbaan van Defensie bij Soesterberg is met intern salderen aangelegd en nu dus illegaal.
Het kabinet formeert eind deze week een ministeriële commissie om de gevolgen van het RvS-vonnis in kaart te brengen. Dat is een periodiek crisisoverleg tussen de relevante bewindspersonen, onder voorzitterschap van minister-president Dick Schoof.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant