Een recent vonnis van de Raad van State bezorgt het kabinet nieuwe stikstofstress. Als de Haagse rechtbank woensdag ook Greenpeace in het gelijk stelt in de stikstofzaak die de milieuorganisatie aanspande tegen de staat, heeft de coalitie een nog groter probleem.
is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over financiën en landbouw.
Het is bijna een jaar geleden dat Pieter Omtzigt van de formatietafel wegliep omdat er in zijn optiek te veel lijken in de schatkist lagen. De NSC-leider schrok zo van de financiële risico’s die de ministeries op zijn verzoek op een rijtje hadden gezet, dat hij het even niet meer zag zitten om de regeringsverantwoordelijkheid te dragen.
Het risico-overzicht dat het ministerie van Landbouw aanleverde, vermeldde een mogelijke tegenvaller van 10 tot 15 miljard euro. Die begrotingsklap zou zich manifesteren, zo schreven ambtenaren vertrouwelijk aan de informateur, als de staat een stikstofzaak tegen Greenpeace zou verliezen.
Alles over politiek vindt u hier.
Morgen doet de Haagse rechtbank uitspraak in die zaak, die in november inhoudelijk behandeld werd door de civiele rechters. Greenpeace eist dat de staat de landelijke stikstofneerslag binnen vijf jaar genoeg verlaagt om te voorkomen dat de meest kwetsbare natuur van Nederland onherstelbare schade oploopt. Daarvoor moet de regering op zijn minst de reductiedoelen respecteren die het vorige kabinet in de wet heeft opgenomen. Dat betekent dat 40 procent van de stikstofgevoelige natuur in 2025 onder de veilige norm moet zijn gebracht, oplopend tot 50 procent in 2030 en 74 procent in 2035.
Maar de belasting van de Nederlandse natuur met stikstof is na de verstrekkende uitspraak van de Raad van State (RvS) uit mei 2019 amper verminderd. Het RIVM schatte vorig jaar dat de stikstofneerslag op Natura 2000-gebieden tussen 2020 en 2025 slechts met 4 procent zal afnemen. En dat was nog vóórdat landbouwminister Femke Wiersma (BBB) een streep zette door het stikstofbeleid van haar voorganger Piet Adema (ChristenUnie), zonder daar tastbare nieuwe maatregelen voor in de plaats te stellen.
Wiersma straalt daarmee niet uit dat ze vaart maakt met het verlagen van de stikstofuitstoot, zoals de RvS ruim vijf jaar geleden verordonneerde. Integendeel: de politiek heeft in de jaren na dat cruciale vonnis om de hete brij heen gedraaid, omdat regeringspartijen de veehouders willen ontzien.
Zonder harde ingrepen in de landbouw kan de Nederlandse natuur niet afdoende beschermd worden. De landbouwsector is verantwoordelijk voor maar liefst 71 procent van de stikstofneerslag op Natura 2000-gebieden afkomstig uit Nederlandse emissiebronnen. De op een na grootste binnenlandse stikstofbron, het weg- en scheepvaartverkeer, is met een bijdrage van 17 procent veel kleiner.
Alleen deze binnenlandse percentages zijn beleidsmatig relevant, omdat het kabinet geen invloed heeft op de stikstof die vanuit het buitenland komt aanwaaien. Die ‘import’ is goed voor ruim een derde van de schadelijke neerslag op beschermde natuur. Overigens stort Nederland veel meer stikstof over de buurlanden uit, dan vice versa.
Als de rechters in het voordeel van Greenpeace oordelen, dan moet het kabinet (in principe) draconische maatregelen nemen om aan dat vonnis te voldoen. Greenpeace vordert een dwangsom van 100 duizend euro per dag als de staat zich niet aan de wettelijke doelen houdt. Het kabinet kan die doelen alleen halen met pijnlijke ingrepen als gedwongen krimp van de veestapel en het op korte termijn invoeren van strenge normen en sancties op hoge stikstofemissies. Dat was politiek gezien tot dusver een onhaalbare kaart.
Twee van de vier coalitiepartijen blijven mordicus tegen dwangmaatregelen voor de landbouw. BBB-fractievoorzitter Caroline van der Plas onderstreepte afgelopen vrijdag op X nog maar eens dat haar partij tegen de gedwongen onteigening van boeren is. Geert Wilders (PVV) ging nog een stap verder door te opperen dat de coalitie ‘eigenlijk zou moeten kappen met die doorgeslagen stikstofregels’.
Maar intussen heeft ook de RvS de duimschroeven nog strakker aangedraaid. Vlak voor kerstmis velde de hoogste bestuursrechter weer twee stikstofvonnissen met grote gevolgen. Die uitspraken vloeiden voort uit nieuwe jurisprudentie van het Europese Hof van Justitie, en scherpen het Nederlandse vergunningenbeleid voor bedrijven en projectontwikkelaars flink aan.
Vóór deze decemberuitspraak konden veel bouwprojecten en bedrijfsuitbreidingen die stikstof uitstoten toch doorgaan dankzij ‘intern salderen’. Een bedrijf dat al toestemming had een bepaalde hoeveelheid stikstof uit te stoten, mocht zonder vergunning uitbreiden als daarbij de extra uitstoot binnen de al vergunde ruimte blijft. Dat was een uitkomst voor boeren- en industriële bedrijven die met hun oude vergunning ruim in hun jasje zaten.
Veel boeren hadden bijvoorbeeld al een vergunning voor een derde koeienstal aangevraagd, terwijl ze maar twee stallen hebben staan. Die derde stal, die uiteraard tot extra stikstofuitstoot leidt, mocht daarna vergunningsvrij worden gebouwd. ‘Papieren’ stikstofuitstoot werd zo op grote schaal omgezet in reële, dus schadelijke uitstoot – met negatieve gevolgen voor de natuur.
De bestaande vergunningen van veehouders bevatten gemiddeld 20 tot 30 procent van die ‘latente’ stikstofruimte. Ook veel andere bedrijven beschikken over vergund maar ongebruikt uitstootpotentieel. Al die onbenutte ruimte konden zij alsnog inzetten voor nieuwe stikstofproducerende activiteiten, zonder dat de overheid daar enige grip op had.
De RvS heeft daar op 18 december een einde aan gemaakt. Vanaf nu zijn alle nieuwe stikstofuitstotende (bouw)projecten vergunningsplichtig, waarbij de aanvrager middels een natuuranalyse moet aantonen dat nabije natuurgebieden niet door geschaad worden door het project. Het vonnis geldt bovendien met terugwerkende kracht, waardoor voor alle bedrijfsuitbreidingen en (woning)bouwprojecten die sinds 2020 zonder vergunning zijn uitgevoerd, alsnog een vergunning moet worden aangevraagd .
Dit vonnis is volgens minister Barry Madlener (Infrastructuur en Waterstaat, PVV) ‘als een bom ingeslagen’ bij het kabinet. In theorie zou een aantal woonwijken die op basis van ‘intern salderen’ is gebouwd zelfs weer gesloopt moeten worden, hoewel minister Mona Keijzer (Volkshuisvesting, BBB) al heeft bezworen dat dit niet gaat gebeuren. Ook een schietbaan van Defensie bij Soesterberg is met intern salderen aangelegd en nu dus illegaal. Dit geldt mogelijk ook voor de natuurvergunning van Schiphol, die door milieuorganisaties werd aangevochten in de Haagse rechtbank. Naar aanleiding van de decemberuitspraak van de RvS hebben de rechters het onderzoek naar de Schiphol-vergunning heropend.
Minister-president Dick Schoof kondigde vrijdag aan dat het kabinet een ministeriële commissie formeert om de gevolgen van het RvS-vonnis in kaart te brengen. Dat zal waarschijnlijk een wekelijks crisisoverleg worden tussen de relevante bewindspersonen (onder wie in elk geval Wiersma, Madlener en Keijzer), onder voorzitterschap van Schoof zelf.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant