Natuurlijk kun je kritiek hebben op sociale media en het oprukken van de tech-elite. Maar dat is slechts een deel van het verhaal, betoogt Maxim Februari. De overgang van papier naar gedigitaliseerde data haalt alles overhoop.
De rechtsstaat wankelt. Dat komt, alles welbeschouwd, door het verdwijnen van communicatie op papier. De rechtsstaat is net zoals de natiestaat een product van het schrift, van afspraken die op papier zijn vastgelegd, die gedrukt zijn en in boekvorm verspreid. Zodra dat bedrukte papier in de loop der geschiedenis wordt vervangen door digitale communicatie, gaan staat en recht vanzelf wankelen en schuiven.
In 1951 schreef Marshall McLuhan, later bekend geworden door zijn boek The Medium is The Message, dat politieke analyses zich te vaak richten op wat gebeurt en vooral op wie wat doet. Alsof iedere politieke ontwikkeling gezien moet worden als een voetbalwedstrijd. Ook in onze tijd krijgen analyses snel de vorm van zo’n wedstrijdverslag: Trump versus China, pessimisten versus optimisten, alles wordt Ajax-Feyenoord.
Maar kijk je naar het spel zelf en de manier waarop de informatievoorziening eromheen verandert, dan krijg je een ander beeld van historische ontwikkelingen, zei McLuhan. In zijn tijd waren het de radio en televisie die de democratische cultuur omvormden, nu is het de overgang naar digitale technologie die de democratische rechtsstaat fundamenteel overhoop haalt.
Over de auteur
Maxim Februari is schrijver en filosoof. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Neem het toekomstige Amerikaanse departement voor overheidsefficiëntie – Department of Government Efficiency – waar techtycoon Elon Musk de baas wordt. In Europa gaat het deze dagen vooral over de machtshonger van Musk en over de onbetrouwbaarheid van zijn platform X. En vervolgens vinden critici een snelle oplossing: verlaat X en alle andere sociale media, minimaliseer de aandacht voor de persoon van Musk en alles blijft bij het oude.
Alleen hebben plannen voor zo’n departement niet veel met sociale media te maken en eigenlijk ook niet zozeer met Musk persoonlijk. De plannen voor deregulering en inkrimping van het overheidsapparaat hangen samen met een technologische transformatie die al lange tijd gaande is; de sociale media zijn daarvan slechts één verschijningsvorm. En niet de meest wezenlijke.
Dat informatie niet langer op papier wordt verspreid, heeft grote maatschappelijke en politieke gevolgen op ieder terrein van de staat. De overgang van traditionele kennis naar gedigitaliseerde gegevensverwerking verzwakt de positie van de universiteiten en de pers. De overgang van traditionele managementmodellen en bestuursstructuren naar fluïde digitale modellen en structuren ondergraaft het democratische bestel.
Natuurlijk, het oprukken van de tech-elite naar het centrum van de wereldmacht is deels een sportwedstrijd en zo kun je het ook prima beschrijven. Silicon Valley versus Washington. Privaat versus publiek. Maar er voltrekt zich tegelijk een bestuurlijke revolutie. Als een departement voor overheidsefficiëntie straks onder leiding van Musk 2 biljoen dollar op federale uitgaven bespaart, is dat niet alleen bedoeld als bezuiniging. Het doel is met behulp van ‘advanced technology’ regels aan te wijzen die kunnen worden afgeschaft: dit zal leiden tot het terugbrengen van de overheidstaken.
Vervolgens kunnen die overheidstaken worden uitgevoerd door dezelfde geavanceerde technologieën waarmee ook de regels worden afgeschaft. Bedenk dat JD Vance vicepresident van de VS wordt door bemiddeling van techpioniers die weinig ophebben met democratie en rechtsstaat en die inzetten op technocratie. Hier dient zich niet alleen een greep aan van de private sector op het proces van regelgeving, maar ook een nieuwe vorm van bestuur: automatische besluitvorming op basis van gedigitaliseerde data.
Je moet niet te veel doemdenken, waarschuwt digitaal antropoloog Payal Arora in de Volkskrant en ze heeft gelijk. Inderdaad, sociale media en de telefoon hebben de mondiale jeugd veel goeds te bieden. Toch is juist de mondiale jeugd gebaat bij volwassen onderzoek naar de werking van een technocratie. Wie waakt daarin over haar toekomst?
De huidige focus op privacy is bij lange na niet voldoende om inzicht in te krijgen in besturen met data. Dat besturen maakt immers niet alleen gebruik van persoonsgegevens. Hele samenlevingen worden gestuurd door zoekmachines, apps, advertenties of navigatiesystemen op grond van statistische data die worden verzameld via diezelfde zoekmachines, door online registraties en enquêtes, of op straat via sensoren. Erg democratisch is deze sturing met data niet en rechtszekerheid is er in dit systeem niet vanzelf.
Als we ons zorgen maken over betrouwbaarheid van gegevens, kunnen we bovendien wel wijzen naar Mark Zuckerberg, die feiten niet meer wil checken, maar desinformatie bestaat beslist niet op Facebook alleen. Als het Nationaal Archief begin dit jaar namen van collaborateurs in de Tweede Wereldoorlog online zet, staan in die lijst onbedoeld ook namen van slachtoffers en getuigen. Zonder verder onderzoek zijn zulke gegevens hoogst dubieus en je weet niet waar ze door verdere verspreiding straks weer zullen opduiken.
Meer en meer data worden gedeeld, gekoppeld, automatisch geclassificeerd en gewaardeerd. Ze dienen als voeding voor onze profielen, onze beoordelingen, voor de statistieken die de norm stellen voor ons gedrag en ze beïnvloeden de nationale veiligheid. Dit ligt niet aan Elon Musk, maar aan de overgang van papier naar gedigitaliseerde data. De rechtsstaat gaat erdoor schuiven: het recht ligt niet langer vast op papier, maar wordt fluïde.
Het huidige debat over de rechtsstaat concentreert zich nog steeds op de Grondwet uit 1848, maar we leven nu in de 21ste eeuw. Er gaat iets ingrijpend veranderen in de verhouding tussen recht en democratie – en tussen recht en bestuur. Misschien heeft de rechtsstaat zijn langste tijd gehad en regeert binnenkort een dashboard via patroonherkenning en code. Je bent geen doemdenker of techpessimist als je de burger dan toch rechtsbescherming wilt bieden.
De vraag is niet of we voor of tegen innovatie zijn, voor of tegen technologie. We staan simpelweg aan het begin van iets nieuws, iets anders. Hopelijk is het iets aardigs.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant