Aan de vooravond van de inauguratie van Donald Trump en het World Economic Forum in Davos staat een oligarchie van superrijken opeens op het toppunt van zijn macht, wat de democratie zou bedreigen. Hoe erg is het en is er wat aan te doen?
is economieredacteur voor de Volkskrant. Hij schrijft onder meer over grote bedrijven, ongelijkheid en lobby.
Het laatste nieuws: ook Apple-baas Tim Cook (geschat vermogen van 2,3 miljard dollar volgens zakenblad Forbes) schuift maandag in Washington aan bij de inauguratie van Donald Trump tot 47ste president van de Verenigde Staten.
Amazon-oprichter Jeff Bezos (goed voor 236 miljard dollar) is er ook, net als Mark Zuckerberg van Meta (211,1 miljard). En Tesla- en X-voorman Elon Musk natuurlijk (de rijkste met 416,2 miljard), die is uitgegroeid tot een steunpilaar van de nieuwe president en derhalve een functie krijgt in diens nieuwe regering.
Voor de ceremonie is 200 miljoen dollar opgehaald, waarbij alle eerdere giften verbleken. Daarmee bulkt de eretribune niet alleen van het geld, maar ook van politieke macht en invloed. Zozeer zelfs dat scheidend president Joe Biden vorige week waarschuwde dat de VS een oligarchie van superrijken aan het worden zijn; een verschijnsel dat de democratie bedreigt omdat de macht dan in handen is van een kleine groep die behoort tot een bevoorrechte klasse.
Is het echt zo erg? En zo ja, zijn de oligarchen dan nog te stoppen?
Om met de eerste vraag te beginnen: het is in elk geval erger dan Biden doet voorkomen, stelt hoogleraar ethiek Ingrid Robeyns (Universiteit Utrecht). ‘Ik vind het heel goed dat Biden dit heeft gezegd. Ik vind het ook heel goed dat hij verbanden heeft gelegd met de leugens en desinformatie, en met de gevolgen voor het klimaat’, zegt de hoogleraar, een expert in de gevolgen van extreme rijkdom.
‘Maar het is wel een beetje laat. Hij heeft het over het ontstaan van een oligarchie, maar die is er allang. Maar het was natuurlijk zijn afscheidsspeech, dan wil je niet de schaduwkanten belichten. En de Democraten worstelen zelf ook met het grote geld, met hun banden met Wall Street.’
De opmars van de superrijken was al langer aan de gang, maar de ontwikkelingen gingen de laatste maanden razendsnel. X-eigenaar Elon Musk steunde de succesvolle campagne van Trump en bemoeit zich inmiddels ook met de Europese politiek. Een reeks techbazen meldde zich bij de nieuwe president in Mar-a-Lago in de hoop op invloed. Mark Zuckerberg spande daarbij onlangs de kroon. Hij maakte een volgens critici gênante knieval en stopte het factchecken van Facebook, om ‘politieke censuur’ te voorkomen.
Wouter Leenders, die als promovendus aan de Universiteit van Californië - Berkeley onderzoek doet naar ongelijkheid, wijst op de vermogenskloof tussen arm en rijk in de VS. ‘Die is al decennia aan het toenemen en ligt nu op een niveau dat we sinds de dagen van de Rockefellers en Vanderbilts niet meer hebben gezien. Datzelfde geldt voor de politieke invloed van deze klasse van miljardairs.’
Leenders verwijst naar de Gilded Age, het tijdperk van ongekende groei en industrialisatie aan het einde van de 19de en het begin van de 20ste eeuw, toen een kleine groep magnaten zoals John D. Rockefeller (olie) en Cornelius Vanderbilt (spoorwegen) veel politieke macht verwierven. Dat deden ze onder meer door campagnes te financieren en kranten op te kopen; de gelijkenis met de huidige techmiljardairs en hun controle over communicatie en informatie dringt zich op.
Volgens sommige waarnemers is er in de VS dan ook eigenlijk niets nieuws onder de zon: het grootkapitaal is altijd op zoek geweest naar politieke macht, en andersom. Rond het aantreden van Trump worden al vergelijkingen getrokken met de jaren dertig, toen grote Duitse industriëlen en de nazi’s een verbond sloten. Terechte zorgen, of paniekzaaierij?
‘De VS zijn nu een oligarchy on steroids. De volgende stap kan dan een vorm van fascisme zijn’, zegt Robeyns, die vanwege de politieke macht van miljardairs voorstander is van een bovengrens aan rijkdom. ‘Maar we moeten niet vervallen in deterministisch denken, dat het een onvermijdelijk tot het ander leidt. De combinatie van de macht van Trump en het enorme kapitaal dat hem steunt is heel gevaarlijk. Maar dat betekent niet dat er niets gedaan kan worden.’
Aan de macht van de robber barons werd destijds een eind gemaakt door trustbuster Theodore Roosevelt, die hun conglomeraten brak met wetgeving en rechtszaken. Ook nu wordt gepleit voor het opsplitsen van big tech, naast het reguleren van sociale media en het veel zwaarder belasten van superrijken. ‘De regering-Trump telt bijna tien miljardairs, dus het is niet de verwachting dat er de komende vier jaar iets gedaan wordt aan hun invloed’, zegt ongelijkheidsexpert Leenders. ‘Maar misschien komt er een tegenbeweging, nu hun invloed zo openlijk zichtbaar is geworden. Dat zou je dan over twee jaar moeten zien, bij de tussentijdse verkiezingen.’
Maandag begint ook het World Economic Forum in Davos, het door activisten vaak bekritiseerde treffen van de mondiale zakelijke en politieke elite in de Zwitserse Alpen; Trump zal het gezelschap later in de week via een videoverbinding toespreken. Daarmee dreigt voor strijders tegen ongelijkheid aan het begin van 2025 direct al een soort Zwarte Maandag.
Of kan de weldenkende elite in het bergdorp de opmars van de superrijken en de daarmee gepaard gaande ondermijning van de democratie een halt toeroepen, of tenminste bijsturen? ‘Ik zou mijn hoop er niet te veel op vestigen’, zegt Wouter Leenders. ‘En dan nog: Trump trekt zich weinig aan van internationale organisaties zoals bijvoorbeeld de G20.’
Ingrid Robeyns: ‘Davos is het schoolvoorbeeld van business solutions voor publieke vraagstukken. Veel goede bedoelingen – althans, dat hoop je dan maar – maar heel vrijblijvend allemaal. Dat gaat ons niet verder helpen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant