De Amerikaanse cineast David Lynch (1946-2025) verlegde zowel de film- als de televisie-geschiedenis.
is filmredacteur van de Volkskrant.
Eigenlijk hield hij niet zo van film. Dat zei de op 78-jarige leeftijd aan de gevolgen van longemfyseem overleden David Lynch toen de Volkskrant hem een paar jaar geleden thuis opzocht in Los Angeles, vanwege de toenmalige overzichtstentoonstelling van zijn schilderkunst in het Bonnefantenmuseum in Maastricht.
De eerste en grote liefde van de Amerikaanse cineast, die de film- en televisiegeschiedenis verlegde met meesterwerken als Eraserhead, Blue Velvet, Twin Peaks en Mulholland Drive, betrof toch het penseel. Maar sinds de dag waarop hij − een kettingroker − eens rook blies naar zijn doek, waardoor het geschilderde plots leek te bewegen, lokte de cinema hem een ander pad op. Waar Lynch de schilder vreesde nooit helemaal een ‘eigen stem’ te hebben gevonden, trok Lynch de filmmaker een uniek en sinister spoor door Hollywood.
De regisseur tastte diep in het onderbewuste, roerend in de angsten en perverse gedachten die schuilgaan achter het Amerikaanse burgerideaal. De betekenis van zijn films (en series) valt nooit zomaar te verklaren en Lynch zelf was de laatste om je daarbij te helpen. Hij weigerde het achterste van zijn tong te laten zien in interviews, waar hij met uitgestreken gelaat inhoudelijke vragen over zijn werk pareerde. Maar zeg ‘Lynchiaans’ en iedereen weet wat je bedoelt: een duistere en surrealistische toonzetting.
De filmer en beeldend kunstenaar, die wél graag sprak over de zegeningen van transcendente meditatie, kende in ieder geval een normale en relatief gelukkige Amerikaanse jeugd. Dat hij het als kind tot eagle scout schopte, de hoogste rang bij de woudlopers, noemde hij zelf een belangrijk biografisch detail; daar moesten de duiders en psychoanalytici het maar mee doen. Misschien, redeneerde hij eens, raakte je juist ontvankelijk voor het dissonante als je jeugd zo rimpelloos was.
Kan een film enger beginnen dan Blue Velvet? Zie hoe de camera beweegt in de openingsscène van Lynch’ zo veelbesproken film uit 1986: van de witgeverfde tuinhekjes in de aangeharkte suburb naar dat door mieren aangevreten mensenoor, achtergelaten in het gras. Met vaste acteur Kyle MacLachlan als de typisch Lynchiaanse, vaak wat kinderlijke held, die zo graag de redder wil zijn: hier van nachtclubzangeres Dorothy (Isabella Rossellini), op wie de aan een zuurstoftank lurkende psychopaat Frank Booth (Dennis Hopper) zijn gewelddadige lusten botviert. Aanvankelijk te vreemd voor het brede bioscooppubliek, waarna de sadomasochistische neo-noir alsnog uitgroeide tot een van de grootste cult-hits ooit.
Lynch was op dat moment nog herstellende van het echec Dune, zijn drastisch geflopte filmbewerking van Frank Herberts sf-klassieker uit 1984, met hoofdrollen voor MacLachlan en zanger Sting. Een bittere ervaring: de enige film ooit waarbij hij de creatieve controle over zijn werk verloor; de filmstudio greep in, bang om geld te verliezen. Dat hij het niet aankon om de nieuwe Dune te zien, zei Lynch een paar jaar geleden nog, bij het verschijnen van de kolossale hit van collega Denis Villeneuve.
Wat nu vaak ‘de gouden televisietijd’ of ‘peak tv’ wordt genoemd, en dan eind jaren negentig zou zijn aangevangen met series als The Sopranos (1999) en Six Feet Under (2001), begon eigenlijk al in 1990 met Twin Peaks. Lynch’ soap-noir, in Nederland op zondagavond uitgezonden bij de VPRO, overtrof alle toenmalige verwachtingen van het medium televisie. Alsof je een andere wereld binnenging, enkel al door die zo aangename en toch unheimische muziek van Angelo Badalamenti, de vaste componist van Lynch.
Het wijdvertakte en bovennatuurlijke moordmysterie, dat aanving met de vondst van het in plastic gewikkelde lichaam van Laura Palmer, legde alle verborgen relaties bloot in dat gehucht Twin Peaks, gelegen in het bosrijke noorden van Amerika. Samen met mede-bedenker en scenarist Mark Frost verrijkte Lynch de populaire cultuur met begrippen als The Red Room: de droomachtige dimensie waar een reus en dansende dwerg de spiritueel ontvankelijke FBI-agent Dale Cooper (MacLachlan) van cryptische raad voorzien. ‘The owls are not what they seem’ − klassieker worden de televisie-citaten niet.
Lynch, die in 2022 nog een verrukkelijke cameo had als regisseur John Ford in Steven Spielbergs autobiografische speelfilm The Fabelmans, had ook als acteur een aandeel in Twin Peaks. De karakteristieke kop van de filmmaker, met onverwoestbare kuif, was óók die van de immer luid sprekende FBI-meerdere Gordon Cole, een van de vele geliefde personages. Er kwam een tweede seizoen, een matige prequel-film Fire Walk With Me, én ruim een kwart eeuw later zelfs een derde en nog vreemder seizoen, Twin Peaks: The Return (2017)
David Keith Lynch werd op 20 januari 1946 geboren in Missoula, Montana, en verhuisde twee maanden later al naar Idaho. Het gezin kende een reizend bestaan vanwege het werk van vader en agrarisch wetenschapper Donald. Door hem als kind géén kleurboeken cadeau te doen, memoreerde Lynch in de documentaire David Lynch: The Art Life (2016), bracht zijn moeder hem bij dat artisticiteit geen begrenzingen kent.
Na studies aan diverse kunstacademies, en de overstap naar die moving pictures, maakte Lynch naam in kleinere kring met het door verschillende festivals afgewezen, maar in theaters met veel succes middernachtelijk vertoonde Eraserhead (1977). Zijn speelfilmdebuut, waarin een man met wild opstaand haar de zorg krijgt over een zwaar misvormde baby, viel ook op dankzij de duistere industriële decors en bijna kwellende filmmuziek.
Zijn tweede regie, het een tikje conventionelere en aangrijpende drama The Elephant Man, met de achter protheses verborgen acteur John Hurt als mismaakte man, bracht Lynch een Oscarnominatie voor beste regie − er zouden er nog twee volgen, voor Blue Velvet en Mulholland Drive. Ook weer onverzilverd, al kende de Academy hem in 2019 wel een ere-Oscar toe.
Lynch verraste zijn publiek ook. Dacht iedereen bij zijn naam aan dat grimmig surrealisme, zoals opgediend in zijn thriller Lost Highway (1997), dan regisseerde hij vervolgens The Straight Story, een hartverwarmend drama over een oudere man die met zijn tractor dwars door Amerika tuft om zijn zieke broer te bezoeken. Met Mulholland Drive (2001), vaak uitgeroepen tot de beste film van het begin van deze eeuw, liet Lynch de sinistere verleiding waarmee hij eerder Twin Peaks vormgaf los op Los Angeles en Hollywood. Een misdaad-mysterie met onnavolgbaar verweven personages en eindeloos te bestuderen dubbelrollen van actrices Naomi Watts en Laura Harring.
‘Diep van binnen weet de kijker best waar de film over gaat’, antwoordde de filmmaker in de interviewbundel Lynch on Lynch, toch weer gevraagd naar de betekenis, die zoveel bezoekers en critici verwarde. ‘Intuïtie − de detective in ons − maakt dat je de dingen zo ziet dat ze betekenis krijgen. Maar het vreemde van zulk innerlijk weten, is dat je het nooit helemaal onder woorden kunt brengen. Zodra je het aan een ander wilt uitleggen, ontglipt het je.’
Lynch, die afgelopen zomer al kenbaar maakte dat hij almaar moeilijker ademde, huwde viermaal, kreeg vier kinderen en had ook een lange relatie met actrice Isabella Rossellini. Zijn familie maakte het overlijden van de filmmaker donderdag bekend middels een bericht op Facebook: ‘Er is een groot gat in de wereld nu hij niet langer bij ons is. Maar, zoals hij zou zeggen: hou je ogen op de donut, niet op het gat.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant