In Guatemala vrezen velen de anti-immigratieplannen van de aankomend Amerikaanse president Donald Trump. Want straks worden hun oom, vader of nichtje de VS uitgezet. ‘Met zo’n gedwongen terugkeer verliezen families het grootste deel van hun inkomen.’
Juan (13) wil piloot worden, zegt hij glunderend. Dan kan hij de hele wereld over reizen. Hij wil naar India en naar Canada en naar Disneyland. En hij wil vooral naar de Verenigde Staten. Daar wonen zijn ouders en drie van zijn broertjes.
De kleine jongen – met een ondeugende grijns en badslippers aan – zit op een berg grind voor een grote villa in aanbouw in het Guatemalteekse Maya-dorpje Exchimal. Een voor een gooit hij de steentjes naar beneden. Het witte gebouw, versierd met rode verf en gekleurde tegeltjes, is het toekomstige huis van Diego García – Juans oud-buurman die sinds zes jaar in de Verenigde Staten woont. Zonder verblijfsvergunning, net als zo’n miljoen andere Guatemalteken.
Vanaf de berg grind kan Juan uitkijken over de maisvelden in het dal, in het straatarme zuidwesten van Guatemala, waar talloze inheemse dorpjes verspreid door de bergen liggen. Exchimal ligt aan de monding van de rivier Rio Negro. Op het steile zandweggetje dat toegang biedt tot het dorp lopen kinderen blootsvoets naar boven. Mannen met rieten hoeden drijven hun schapen door de bergen, vrouwen in handgeweven rokken dragen fruit en groente in manden op het hoofd.
Hier, op ruim drieduizend kilometer van Washington, staan grote veranderingen te wachten als Donald Trump zijn anti-immigratieplannen doorzet. Komende maandag wordt hij geïnaugureerd, en hij belooft vanaf zijn eerste dag ‘de grootste uitzetting in de geschiedenis van de Verenigde Staten ooit’ uit te voeren. Tussen de 15- en 20 miljoen migranten gaan wat hem betreft terug de grens over, omdat ze ‘het bloed van ons land vergiftigen’.
Volgens de laatste cijfers van de US Department of Homeland Security woonden er in 2022 zo’n 11 miljoen ongedocumenteerde migranten in de VS, onder wie bijna een miljoen Guatemalteken. Daaronder vallen zowel migranten die illegaal in het land verblijven als degenen die tijdelijke bescherming hebben gekregen vanwege bijvoorbeeld natuurrampen, en degenen die in afwachting zijn van een asielbesluit . Die laatste twee categorieën zijn momenteel niet ‘uitzetbaar’ maar kunnen dat onder Trump wel worden.
Trumps maatregelen zullen niet alleen gevolgen hebben voor de Guatemalteken in de VS. Ook in Guatemala, waar 55 procent van de bevolking onder de armoedegrens leeft, zal de impact groot zijn. Zo’n 2,2 miljoen Guatemalteekse huishoudens zijn afhankelijk van het geld dat familieleden hun vanuit de VS sturen. Deze remesas (geldzendingen) vormen 20 procent van Guatemala’s bruto binnenlands product (bbp) en zijn de grootste inkomstenbron voor het land.
Nu nog zijn remesas verantwoordelijk voor 50 procent van de groei van het bbp, becijferde Manuel Orozco, onderzoeker op het gebied van migratie en geldzendingen bij denktank Inter-American Dialogue en verbonden aan de Amerikaanse universiteit Harvard. ‘Als het aantal migranten in de VS daalt, daalt ook de stroom geldzendingen richting Guatemala.’
De remesas vormen gemiddeld zo’n 60 procent van het toch al minimale inkomen van een gezin. ‘Met één enkele uitzetting verliest een hele familie dus het grootste deel van hun inkomen’, legt Orozco uit. ‘De geldzendingen zijn voor veel families noodzakelijk om hun kinderen naar school te kunnen sturen en eten te betalen. En het biedt kansen om te investeren in een huis of bedrijf.
Diego’s toekomstige villa is ook met remesas gebouwd, en duidelijk niet de enige in Exchimal. Juan, die nog altijd op de berg grind zit, wijst naar de andere betonnen, paleisachtige gebouwen met spiegelramen en klassieke zuilen op het dak. Ze vormen een schril contrast met de uit leem en golfplaten opgetrokken hutten die ernaast staan. Hoewel lang niet alle migranten erin slagen hun uit leem en golfplaten opgetrokken hut te vervangen, symboliseren de versierde villa’s voor achterblijvers ‘el sueño americano’ – de Amerikaanse droom.
Diego’s villa is een van de vijf huizen die hij laat bouwen, voor hem en zijn vijf kinderen, zegt zijn neef Edelso García (33), terwijl hij een tour langs alle slaapkamers geeft. Nu nog staat de hal vol met bakken cement en gereedschap. Edelso moet hard praten om boven het boorgeluid uit te komen.
‘Het vertrek van Diego naar de VS heeft mijn leven veranderd’, zegt hij. García werkt sinds kort in de bouw, en heeft doordat er meer mensen in zijn dorp naar ‘los Estados’ emigreren, veel klussen. In ruil voor remesas helpt hij bij het aanleggen van het huis van Diego. ‘Het zou slecht nieuws zijn als Diego en zijn familie ineens moeten terugkeren’, zegt Edelso. ‘We maken ons door hun geldzendingen minder zorgen over eten, onze kinderen en kleding.’
In Guatemala zijn financiële zorgen voor de meerderheid van de bevolking dagelijkse realiteit. Corrupte politici plukken de staatskas leeg en negeren de behoeften van de armste, inheemse, helft van de bevolking, die grotendeels op het platteland leeft. Zij zijn afhankelijk van – onzekere – oogsten, en verdienen omgerekend tussen de 3 en 7 euro per dag.
Om rond te komen, werken kinderen al vanaf jonge leeftijd en gaan ze niet of slechts halve dagen naar school. Naar de stad verhuizen biedt gezinnen vaak nauwelijks of geen vooruitgang: daar heersen criminele bendes, die hun geld verdienen met drugshandel, afpersing en huurmoorden. Vorig jaar sloeg het mensenrechtenbureau van de Verenigde Naties alarm vanwege de discriminatie van de inheemse bevolking en de falende democratie in Guatemala.
Elk jaar proberen ruim 100 duizend Guatemalteken naar de Verenigde Staten te komen, schat het Guatemalteekse ministerie van Buitenlandse Zaken. Edelso heeft zelf ook overwogen te emigreren. ‘Meer dan werken in de tomaten- of maisteelt is hier niet te doen.’ Uiteindelijk vond hij de overtocht te gevaarlijk en te duur.
De ‘coyotes’ die migranten de grens over smokkelen, eisen omgerekend tussen de 7- en 20 duizend euro voor hun diensten. Astronomische bedragen, zeker voor het overgrote deel van de Guatemalteken die wegens armoede emigreren.
Diego verpande zijn huis om een lening aan te vragen en vertrok in 2018, vertelt hij tijdens een videogesprek vanuit de Verenigde Staten. ‘Mijn bedrijf in het maken van gehaakte tassen liep niet goed.’ Diego wilde zijn kinderen, neefjes en nichtjes een toekomstperspectief geven. Zijn familieleden betaalden mee aan de overtocht, als een soort investering. ‘Neven, tantes, iedereen wilde dat het zou lukken.’
Voor vertrek kende Diego de verhalen over migranten die van goederentreinen vallen of overlijden door een tekort aan eten en drinken in de woestijn. Het grensgebied wordt voor een deel gecontroleerd door criminele organisaties, die migranten soms dwingen tot drugshandel of prostitutie. ‘Ik reisde in een vrachtwagen’, zegt Diego. ‘Drie weken opgepropt met anderen.’
Zijn vrouw en kinderen volgden een jaar later. Op het moment dat zij de overtocht maakten, gooide Trump de grenzen dicht vanwege corona. ‘Daarom hebben ze vier maanden in angst bij de Mexicaanse grens moeten wachten.’ Uiteindelijk lukte het ze om zich bij Diego in de VS te voegen.
Uit wetenschappelijke onderzoeken blijkt dat immigratiebeperkingen er niet altijd toe leiden dat personen hun migratieplannen annuleren, mensen gaan op zoek naar alternatieve routes en bestemmingen.
Emilí, het achternichtje van Diego, heeft nog nooit van Trump gehoord. Het meisje staat in het winkeltje dat voorin het toekomstige huis van Diego is ingericht met frisdrank en zakjes chips. Triomfantelijk vertelt ze dat ze volgend jaar, als ze 11 is, ook naar de VS zal emigreren. ‘Want hier is geen werk.’ Haar neven zullen voor haar het geld lenen. Emilí weet dat de reis gevaarlijk is. ‘Maar als je moet gaan, moet je gaan.’
Dat is ook waar medewerkers van de lokale hulporganisatie Pop No’j, die onder meer inheemse uitgezette kinderen helpen re-integreren, voor waarschuwen: zij verwachten dat Trumps maatregelen niet leiden tot minder migratie, maar alleen tot nog gevaarlijkere situaties rond de grens. ‘Alleen al de uitspraken van Trump veroorzaken veel extra stress en angst bij migranten en hun families, waardoor de reis nog traumatischer wordt’, zegt Yenifer García, psycholoog bij Pop No’j.
Tijdens zijn eerste termijn liet Trump families uit elkaar halen bij de grens. Met dit zerotolerancebeleid wilde hij mensen ontmoedigen om zonder papieren naar de VS te komen. Ouders werden vervolgd, kinderen belandden in kooien aan de grens of werden naar opvangplaatsen elders in het land gestuurd. In die periode zijn zo’n 5.500 kinderen van hun ouders gescheiden, van wie een deel nog niet is herenigd.
García ziet kinderen getraumatiseerd terugkomen van een mislukte overtocht. ‘Sommigen stoppen met praten of eten, of ze durven de schoolbus niet in, omdat ze denken dat ze weer worden opgesloten.’
Met een mislukte migratiepoging of uitzetting is niet alleen de levensgevaarlijke reis voor niks geweest, maar hebben migranten ook enorme geldbedragen verloren aan de mensensmokkelaars. De meeste teruggestuurde personen komen terug zonder dat ze nog een huis hebben. Ze hebben daarentegen wel een schuld bij de bank én bij hun familie, die ze met een gemiddeld plattelandsloon bijna onmogelijk kunnen terugbetalen.
Precies om die reden gaat Mary Barrera (32) het nog een keer proberen. Ze is op bezoek bij haar ouderlijk huis in Exchimal om afscheid te nemen. Op het open haardvuur in de houten hut van haar ouders staat kippensoep te pruttelen. Barrera hoopt nog voor de inauguratie van Trump de grens over te steken.
Een half jaar geleden probeerde ze voor het eerst de VS te bereiken. ‘Uit noodzaak voor mijn familie’, zegt ze. Barrera vertelt hoe ze met honderden in een vrachtwagen dagenlang onderweg was, met een tekort aan eten en frisse lucht. Dat baby’s doeken in hun mond kregen gepropt om het huilen te doen stoppen, en moeders flauwvielen van de hitte. Dat ze zich in de woestijn moest verstoppen voor rondcirkelende drones.
En hoe ze vervolgens, na acht dagen in spanning bij de Amerikaanse grenspolitie – ‘een soort gevangenis’ – met haar armen en voeten vastgebonden weer op het vliegtuig naar Guatemala is gezet. Het geleende bedrag van omgerekend zo’n 7.500 euro is ze met haar uitzetting kwijt, waardoor ze geen andere optie ziet dan het weer proberen.
Aan deze nieuwe poging heeft haar broer, die al in de VS zit, meebetaald. Van deze reis hangt daarom nog meer af. Maar Barrera voelt geen angst, zegt ze. ‘Ik vertrouw erop dat God mij gaat helpen.’
Onder Biden landden in Guatemala zo’n veertien vluchten per week met uitgezette migranten uit de VS. Het gaat met name om mensen die tegen de lamp liepen doordat ze met de politie in aanraking kwamen of in het ziekenhuis belandden. Trump is voornemens actief op zoek te gaan naar mensen die kunnen worden uitgezet.
Bij organisatie Pop No’j zien ze dat sommige uitgezette personen na terugkeer uit de VS depressief worden en naar alcohol en drugs grijpen, omdat ze zo veel schulden hebben opgebouwd. Onderzoeker Orozco denkt dat de Guatemalteekse overheid uitgezette migranten zal moeten gaan helpen met het vinden van nieuwe banen. ‘Maar voor een land dat al veel andere problemen moet oplossen, is dat misschien te veel gevraagd.’
Ondanks Trumps plannen vreest Diego vooralsnog niet dat hij wordt uigezet. Hij en zijn gezinsleden werken bijna elke dag in een slachthuis en zijn verder meestal thuis bij hun kippen. ‘Trump heeft grote praatjes, maar het is voor hem niet gunstig om ons naar huis te sturen. We dragen bij aan de Amerikaanse economie.’
Juan, die zelf voorlopig bij zijn opa en oma in Exchimal blijft wonen, is wel bang dat zijn ouders zullen worden uitgezet. ‘Maar uiteindelijk bepaalt God dat, en Trump.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant