‘Ik ben niet tegen rijkdom, ik ben tegen armoede’ is een veelgebezigde uitspraak van gematigde sociaaldemocraten. En niet alleen van hen. Zelfs een geharde socialist als Jan Marijnissen zei het in 2003 hardop. Ook ik verdedigde me op deze manier altijd tegen het verwijt dat links belastingen wil heffen bij vermogenden, omdat we hen het succes niet zouden gunnen. Onzin.
Belastingen stellen de overheid in staat goede publieke voorzieningen voor iedereen te organiseren, inclusief een ruimhartig sociaal vangnet voor hen die pech krijgen in het leven. Door iedereen daar naar draagkracht aan te laten bijdragen wordt een samenleving welvarender, gelukkiger, vrijer en gezonder. Dat progressieve belastingen ook een zekere nivellering bewerkstelligen is een aardig neveneffect, maar geen doel op zich. Dat doel kan overigens ook maar beperkt worden gerealiseerd met extra hoge belastingen op vermogenden, aangezien die zich er te gemakkelijk aan kunnen onttrekken vanwege de vluchtigheid van kapitaal. Daar legde ik me als pragmatisch reformist dan maar bij neer.
Over de auteur
Diederik Samsom is natuurkundige, oud-politicus en columnist van de Volkskrant. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
En dat deed ik nog steeds nadat de econoom Piketty in 2013 met een baanbrekend boek kwam, waarin hij met een grote hoeveelheid cijfermateriaal aantoonde dat de concentratie van kapitaal bij een kleine groep ultrarijken onvermijdelijk uit de hand zou lopen. Hij betoogde dat het afromen van dat vermogen een noodzaak was. Als doel op zichzelf dus.
Met de opbrengst wilde Piketty een veel groter sociaal stelsel financieren, het huidige vond hij veel te mager. Hij bracht het met verve, maar ik volgde hem uiteindelijk niet. Vooral het tweede deel van zijn redering gaat mank. Er zijn simpelweg te weinig zeer rijke mensen om de benodigde belastingen op te brengen. ‘Laat de rijken maar betalen’ klinkt lekker, maar een sociale welvaartsstaat wordt vooral opgebracht door de brede middenklasse. Niet leuk, maar te rechtvaardigen, want zij profiteert ook het meest van voorzieningen als kinderopvang, onderwijs en zorg. Wees daar dan ook eerlijk over. Rijken minder rijk maken helpt niet. Vond ik.
Maar het is tijd voor een herbezinning. De extreme rijkdom van tegenwoordig is inmiddels wel problematisch. Deels om wat Piketty al vreesde: de cohesie in een samenleving wordt ondergraven wanneer zo veel welvaart zich bij enkelen ophoopt. Veelzeggend is dat veel extreemrijken fanatieke libertairen zijn, voorstanders van een zo klein mogelijke overheid. Maar belangrijker nog is dat onze democratie veel minder weerbaar blijkt tegen tegen de ondermijnende invloed van ultrarijken dan ik dacht. Of misschien vooral hoopte.
Met verbijstering kunnen we deze maanden de pijlsnelle oligarchisering van de Amerikaanse democratie in al zijn facetten volgen. Niet alleen bemoeiden magnaten met aanzienlijke mediamacht, zoals Elon Musk, zich openlijk en uitbundig met het verkiezingsproces, in een geslaagde poging de uitslag te beïnvloeden. Maar ook voegden anderen zich na die uitslag haastig naar de nieuwe leider, zelfs wanneer dat een deerniswekkend draai vereiste, zoals Mark Zuckerberg liet zien.
Uit opportunisme, maar wellicht ook omdat Trump dreigt met tegenwerking of zelfs vervolging van degenen die hem niet volgen. Vooral dat laatste is nieuw. En zeer zorgelijk. De ervaring leert dat wanneer macht, waaronder mediamacht, zich op deze manier rond de leider concentreert, de balans met de noodzakelijke tegenkrachten verdwijnt.
Zo begon het indertijd ook in de jonge wilde would-be-democratieën zoals Rusland en voormalige Sovjet-republieken. Maar wie had ooit verwacht dat het in een van de oudere en institutioneel best verankerde democratieën van onze planeet, de Verenigde Staten, zo snel dezelfde kant op zou kunnen gaan? Zeker, wat op dezelfde manier begint, hoeft niet op dezelfde manier te eindigen. In Amerika heerst geen schrikbewind compleet met detentie of defenestratie, het uit het raam ‘vallen’ van afvallige olichargen. Maar wat er nu gebeurt rond het Witte Huis, of eigenlijk vanuit Mar-a-Lago, tart wel alles wat de Founding Fathers ooit aan checks-and-balances ontwierpen.
Het democratisch bestel in Europese landen is van vergelijkbare waarborgen voorzien als dat van de Verenigde Staten en ook hier nemen de vermogensverschillen heel hard toe. We zijn nog niet zover als daarginds, maar we zijn zeker niet immuun. Er zijn dus goede redenen wel tegen excessieve rijkdom te zijn. En er iets aan te doen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns