De Belarussische oppositieleider Sviatlana Tsikhanouskaja is op bezoek in Nederland. Ze spreekt met minister-president Dick Schoof en de Tweede Kamer over de aanstaande presidentsverkiezingen in haar land, en ervaart ‘brede steun’ vanuit Den Haag.
is politiek verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid.
‘Ik wil niet dat onze mensen zich verlaten voelen of dat ze vanwege een gebrek aan fondsen stoppen met vechten. Nederland was een van de grootste steunverleners aan ons volk door programma’s als Matra en het Mensenrechtenfonds.’
Strijdbaar, maar ook recht voor zijn raap en eerlijk zijn de kwaliteiten die Sviatlana Tsikhanouskaja zo populair maakten toen ze zich in 2020, nadat haar man Sergej was gearresteerd, kandidaat stelde voor het presidentschap van Belarus. Na de verkiezingen kwam een massale vreedzame protestbeweging op gang die uiteindelijk keihard werd neergeslagen, waardoor duizenden burgers in het strafkamp belandden. Nu vertegenwoordigt Tsikhanouskaja de oppositie vanuit buurland Litouwen.
In Den Haag toont Tsikhanouskaja zich blij met de ‘brede steun’ die ze ervaart. ‘We voelden grote steun van de vorige regering, en van deze regering horen we dezelfde principes, dus we zien strategische consistentie in het beleid.’
Maar ze pleit er ook voor om de hulp (onder andere via zogeheten Matra-fondsen, die bestemd zijn voor de versterking van democratie en rechtsstaat in EU-grenslanden) voor haar land te herstellen of te verhogen. ‘Ik hoop erop. Ik trof wel begrip voor de noodzaak om onze media en mensenrechtenactivisten te ondersteunen.’ Met een glimlach: ‘We vragen niet om F-16’s. We proberen uit te leggen hoe één miljoen steun aan onze vrije media, die nu buiten Belarus moeten werken maar daar en in Rusland groot bereik hebben, ertoe leidt dat Minsk en Moskou honderd keer meer moeten uitgeven om het te bestrijden.’
Of ze haar zin zal krijgen, is nog onduidelijk. Samen met Kati Piri (GroenLinks-PvdA) diende NSC-Kamerlid Caspar Veldkamp in februari vorig jaar nog met succes een amendement in bij de begroting om de Matra-fondsen te verhogen. Maar na het aantreden van het kabinet, met minister Veldkamp, moest er worden bezuinigd, en een nieuw amendement van Piri over Matra-fondsen werd eind vorig jaar weggestemd door de coalitiepartijen.
Tsikhanouskaja pleit er ook voor dat Belarus niet wordt vergeten bij eventuele onderhandelingen onder president Donald Trump. ‘Russische troepen moeten niet alleen Oekraïne verlaten, maar ook Belarus. Ze moeten hun kernwapens meenemen en zich niet bemoeien met onze interne ontwikkelingen.’
Deze maand wordt Loekasjenko voor de zevende keer herkozen. Waarom vinden dictators verkiezingen zo belangrijk?
‘Het is een soort ritueel waarin ze voor zichzelf bevestigen: ik kan mijn macht over het land aantonen, al is het brute macht. Ze snappen de nuances van een veranderende wereld niet. Loekasjenko is na de verkiezingen in 2020 niet erkend als president, en dat zal ook nu niet gebeuren. Maar hij is de verbinding met de realiteit allang verloren, en die met zijn volk ook. Het enige spannende aan deze verkiezingen is hoeveel stemmen hij zichzelf zal geven. Meer dan Poetin? Dat is zijn dilemma. Maar de maatschappij heeft zich verder ontwikkeld, is veel moderner. Veel mensen hebben in de rest van Europa gezien hoe vrijheid en democratie werken.’
Na de frauduleuze presidentsverkiezingen van 2020 ontstond er een hele grote, vreedzame protestbeweging. Nu zegt u: mensen, ga na de verkiezingen niet de straat op.
‘De vorige keer riepen we ook niet op tot protest, het gebeurde spontaan. Wij lieten alleen zien hoe verrot de regerende macht was. Nu is de situatie anders. In 2020 kon Loekasjenko zich absoluut niet voorstellen dat Belarussen zouden durven protesteren: de 25 jaar daarvoor was de oppositie altijd met repressie klein gehouden. Hij dacht over Belarussen als slaven.
‘Maar nu weet hij dat we verenigd zijn en heeft hij zich voorbereid. Hij doet alsof er een enorme dreiging is vanuit de maatschappij. Er zijn veel preventieve aanhoudingen en huisdoorzoekingen bij activisten of oud-politieke gevangenen, of hun familie. Dat is zijn waarschuwing. Ik vraag mensen veilig te blijven en het moment van echte verandering af te wachten.’
Uw man zit in mei vijf jaar gevangen. Wanneer heeft u voor het laatst contact gehad?
‘Het laatste contact was tussen mijn man en de advocaat, dat was in maart 2023. Toen hebben we de laatste brief van hem ontvangen – daarna is alles gestopt. In juni 2023 zijn er nog wat beelden uit zijn gevangenis getoond. Sindsdien niets. Gelukkig zijn onder druk van internationale media en diplomaten recentelijk wel beelden getoond van andere bekende oppositiefiguren, zoals Maria Kalesnikava en Viktor Babariko.
‘Loekasjenko heeft de afgelopen maanden weer wat gevangenen vrijgelaten en sommige mensen zien er een signaal in, maar tegelijk pakt hij twee of drie keer zoveel andere mensen weer op. Dus het is geen beleidsverandering, eerder het testen van Europese landen: is het genoeg als ik twintig gevangenen vrijlaat?’
President Trump heeft ambities om een akkoord te regelen in Oekraïne. Wat zal daarvan de impact zijn voor Belarus?
‘We hebben de eerste contacten al gehad met de nieuwe regering. Trump veroordeelde in 2020 de repressie, en zijn regering stelde sancties in. Maar de tijd is veranderd en nu moeten we in de VS ons verhaal niet alleen richten op democratie en mensenrechten, maar ook op geopolitiek. Daar richt Trump zich op. U weet: grote jongens doen zaken in de grote wereld. Dus wij willen het belang van Belarus benadrukken voor mondiale vrede en veiligheid.
‘Als je de status quo in Belarus zo laat, of het land als troostprijs aan Poetin geeft terwijl je Oekraïne in het Westen opneemt, zal dat geen regionale stabiliteit brengen, maar een constante dreiging vanuit Belarus naar onze Europese partners. Constante migratiekwesties, provocerende militaire oefeningen, chantage met kernwapens. Dus Belarus kan niet in handen blijven van de pro-Russische Loekasjenko.’
Volgens president Volodymyr Zelensky heeft Loekasjenko aan het begin van de invasie excuses aangeboden voor het Belarussische aandeel erin.
‘Loekasjenko liegt voortdurend, dus ik kan geloven dat dit gebeurd is. Loekasjenko wil verantwoordelijkheid ontlopen voor het feit dat hij ons land heeft laten gebruiken voor de Russische invasie. Hij zou graag zijn bootje loskoppelen van het grote Russische schip. ‘Ik was ergens in de buurt, maar ik had er niets mee te maken.’ Maar iedereen heeft het gezien. Hij is een oorlogsmisdadiger die zijn handen wast in onschuld.’
Weinig Nederlanders beseffen dat Belarussen ook in dit land lijden onder de repressie van het regime in Minsk.
‘Dat is absoluut waar. Het regime bedreigt ouders van mensen in het buitenland om ze af te schrikken. De waarschuwing om geen oppositie te voeren. is duidelijk: ‘Je eigendommen zijn hier, je ouders zijn hier, je familie is hier.’ Het is afschuwelijk. Het is transnationale repressie, waardoor je zelfs in een democratisch land kunt worden bedreigd. Bijvoorbeeld als ze je op de Interpol-lijst zetten. Dictators misbruiken wetten die zijn gemaakt voor democratische landen, voor ondemocratische doeleinden. De wereld verandert, maar de regels zijn hetzelfde gebleven.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant