Met een overtuigende meerderheid is Zoran Milanovic herverkozen tot Kroatisch president. Veel macht heeft de sociaaldemocraat niet in zijn grotendeels ceremoniële functie, maar zijn uitverkiezing toont aan dat antiwesterse en anti-eliteretoriek de Kroatische kiezers niet afschrikt.
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Als zondagavond duidelijk wordt dat niets een nieuwe termijn Zoran Milanovic nog in de weg staat, kan de president het niet laten zich iets minder presidentieel op te stellen. ‘Een groot applaus voor alle HDZ-leden die op mij gestemd hebben’, roept hij uit.
Het is een directe sneer naar de christendemocratische partij van premier Andrej Plenkovic. Bijna 80 procent van de stemmen kreeg Milanovic zondag bij de tweede ronde van de presidentsverkiezingen. Daar zitten hoogstwaarschijnlijk óók die van HDZ-leden bij.
‘Dat hij zou winnen was wel verwacht, maar niet met zó’n groot verschil’, zegt de Kroatische politiek historicus Sven Milekic, die verbonden is aan de Centraal-Europese Universiteit in Budapest. ‘Het lijkt erop dat meer zwevende kiezers voor hem hebben gekozen dan verwacht, of helemaal niet hebben gestemd.’ De opkomst was slechts 44 procent.
De president heeft in Kroatië voornamelijk een ceremoniële functie. De premier is regeringsleider en vertegenwoordigt het land bijvoorbeeld op EU-toppen. Wel is Milanovic formeel opperbevelhebber van het leger. Toen hij Kroatische soldaten verbood mee te doen aan een trainingsmissie voor Oekraïense soldaten, herriep het Kroatische parlement dat besluit.
Maar toch, Milanovics herverkiezing en zijn populariteit zal de pro-Europese regering van Plenkovic veel chagrijn, ongemak en kopzorgen bezorgen.
Milanovic (58) werd geboren in Zagreb als zoon van een econoom en een lerares. Begin deze eeuw werd hij politiek actief bij de sociaaldemocratische SDP, die toen net even aan de macht was. Milanovic viel onder meer op als assistent van de minister van Buitenlandse Zaken en klom op binnen de partij.
In 2011 won hij met de SDP de parlementsverkiezingen en werd premier. In zijn regeerperiode koos de Kroatische bevolking in een referendum voor toetreding tot de EU, die er 2013 ook kwam. ‘Hij was toen veel meer prowesters en pro-Navo dan nu’, zegt Milekic. ‘In de EU schaarde hij zich vaak achter Angela Merkel, bijvoorbeeld in de vluchtelingencrisis.’
Mede door de economische malaise verloor Milanovic na vier jaar de verkiezingen en belandde hij weer in de oppositie. Daarop besloot hij mee te doen aan de presidentsverkiezingen van 2019-2020, en die won hij. Als president ontpopte hij zich ineens als een luis in de pels van de regering.
‘Zijn standpunten zijn radicaal veranderd’, stelt Milekic vast. Zo keerde hij zich in de coronaperiode tegen lockdowns en mondkapjes. Een oorlogsmisdadiger, veroordeeld voor zijn acties tijdens de Joegoslavië-oorlog, was welkom in zijn presidentiële kantoor. De veroordeling van het Internationaal Gerechtshof in Den Haag was volgens Milanovic namelijk ‘politiek’.
Volgens politiek historicus Milekic is een groot deel van Milanovic’ succes te danken aan anti-HDZ-sentimenten. De partij, die sinds de onafhankelijkheid van Kroatië in 1991 vrijwel altijd aan de macht is geweest, kampt al jaren met corruptiebeschuldigingen. Liefst dertig functionarissen van Plenkovics kabinet moesten vertrekken sinds zijn aantreden, becijferde Politico. Allemaal vanwege aantijgingen van corruptie. Dat Milanovic een antiwesterse koers vaart, is volgens Milekic vooral gedreven door electoraal opportunisme. ‘Zijn stijl is heel erg tegen de stroom in.’
Bovendien is in Kroatië haast iedereen het erover eens dat de presidentskandidaat van de christendemocraten, Dragan Primorac, een zeer matige politicus is. ‘Hij hoort duidelijk niet in politiek thuis’, zegt Milekic. ‘Hij schepte op over zijn academische en medische carrière, dat is in Kroatië nogal elitair. Toen bleek ook nog dat hij een deel van zijn cv had verzonnen.’
Door Milanovic’ herverkiezing krijgt Kroatië nog een paar jaar moddergooien. Dat brengt Plenkovic soms in een moeilijk parket. Zo moest hij in 2022, net voor het begin van de Russsische invasie, publiekelijk zijn excuses maken aan Oekraïne, omdat ‘zijn’ president het land ‘een van de corruptste landen ter wereld’ had genoemd.
Milanovic spreekt ook graag van ‘dictator Plenkovic’. De premier op zijn beurt noemde de president het ‘kankergezwel van de Kroatische politiek’. Hij weigerde zijn rivaal te feliciteren met zijn verkiezingsoverwinning van dit weekend.
Het moddergooien tussen de twee heeft ook praktische gevolgen. Zo ligt het benoemen van ambassadeurs stil, een van de weinige zaken waar de twee het over eens moeten worden. Onder meer Londen, Parijs en het Vaticaan hebben nu geen Kroatische ambassadeur.
Toch denkt politiek historicus Milekic dat de herverkiezing van Milanovic niet leidt tot echte politieke instabiliteit. Een poging van de president om mee te doen aan de parlementsverkiezingen in april – en zo ook premier te worden – mislukte: het constitutionele hof verbood het.
Volgens Milekic is de corruptie bij regeringspartij HDZ een groter probleem dan Milanovic. ‘Ik verwacht dat een deel van die HDZ-stemmers nu inderdaad op Milanovic heeft gestemd’, zegt hij. ‘Kroaten weten dat zijn macht beperkt is, maar steunen hem als oppositiekracht. Hij dient als ultiem tegengewicht.’
• De Servische president Aleksandar Vucic is een van de weinige Europese leiders die met Vladimir Poetin heeft gesproken sinds het begin van de Russische invasie van Oekraïne. Het land doet niet mee met de Europese sancties tegen Rusland. Hij sloot in 2023 zelfs nog een gasdeal met Rusland.
• Hongarije doet nog wel mee met de Europese sancties, maar premier Viktor Orbán doet in EU-verband bijna altijd moeilijk over de uitbreiding van de sancties tegen Rusland. Hij bewondert Poetin openlijk en bezocht hem in juli nog in Moskou.
• De in 2023 verkozen Slowaakse sociaaldemocraat Robert Fico, is openlijk pro-Russisch. De Slowaakse premier stopte direct na zijn aantreden met alle steun aan Oekraïne.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant