Van fragmenten uit First dates tot de promotie-interviews van Wicked: vrijwel alles wat te maken heeft met emoties wordt tegenwoordig cringe genoemd, een plaatsvervangend, ongemakkelijk gevoel. Cringe ligt constant op de loer: voor je het weet, voel je het, en, erger nog: voor je het weet bén je het.
schrijft voor de Volkskrant essays en reportages.
Afgelopen jaar had ik keiharde cringe op een begrafenis. Het was de uitvaart van iemand die ik niet heel goed kende – een familievriend, zo iemand die decennialang je leven in- en uitloopt, tot hij daar dus ineens mee stopt. Aan het eind van de dienst, toen de kist werd weggedragen, begon het nummer My Way, van Frank Sinatra. En daarmee begon ook mijn cringe.
My Way is een prachtig nummer, en ook ontzettend passend. And now, the end is near/ I’ve lived a life that’s full / I traveled each and every highway/ I did it my way. Het punt was dat het nummer té passend was – het was kleur op kleur, zo overduidelijk emotioneel, een begrafenislied óp een begrafenis. Terwijl iedereen als op commando begon te huilen op Sinatra’s bariton, kon ik niet anders dan naar de grond staren en wachten tot mijn cringe voorbij was, mezelf hatend vanwege zoveel afstandelijkheid.
Het is lastig te omschrijven wat cringe is zonder dat het cringe wordt. Zoek de term op in het online Urban Dictionary – een handige woordenboektool voor iedereen die niet meer automatisch meekomt met modewoorden – en je leert dat cringe zoveel betekent als ‘beschamend’ of ‘awkward’. Letterlijk betekent to cringe ‘in elkaar krimpen’ – de hippe variant van het woord voegt daar zoiets aan toe als: doordat iets of iemand ongemakkelijk is. Het in elkaar krimpen is daarbij niet zozeer fysiek, maar meer mentaal. Cringe is een ongewenste sensatie, je kan het niet oproepen, cringe ontstaat. Iets of iemand is onbedoeld gênant, en als reactie voel je het opkomen: het psychologische verschrompelen, het plaatsvervangend ineenkrimpen, het woordeloze ongemak – de cringe.
Hoewel cringe lastig is te definiëren, duikt de term momenteel overal op: op TikTok zijn meer dan 276 miljoen post gewijd aan #cringe. Eind 2024 stootte Teslabaas en X-bezitter Elon Musk elke LinkedIn-gebruiker tegen de schenen door iedereen die ooit iets op dat platform post ‘ondraaglijk cringe’ te noemen. De eerste ontmoeting tussen Biden en Trump na de laatste presidentsverkiezingen werd door de Amerikaanse pers omschreven als ‘meest cringe ontmoeting binnen de politiek’. Toen presentator Jeroen Pauw afgelopen jaar een humoristisch bedoeld TikTok-filmpje deelde waarin hij zijn programma Bar Laat aanprees in Gen Z-taal (‘Hi besties!’, ‘Big slay!’) werd dat online onverbiddelijk tot cringe veroordeeld.
Cringe ligt constant op de loer: voor je het weet, voel je het, voor je het weet, bén je het. Cringe kan ineens toeslaan in een sociale setting, vaak juist als het niet uitkomt. Dwars door een oprechte speech op een huwelijk, bijvoorbeeld, tijdens een date, of aan het eind van een begrafenis. Een paar weken later zag ik mijn emotie tijdens My Way uitgebeeld in een theatervoorstelling. Aan het eind van Showmeister, ‘een komedie over sterven’ van Theater Oostpool, staat toneelregisseur Fabio zijn tranen weg te slikken bij een opkomende zon. In het stuk maakt Fabio (Thomas Höppener) een voorstelling met terminaal zieke voetballer Mario (Jim Bakkum), in een poging zijn lege zalen weer vol te krijgen.
Het hele stuk heeft Fabio zich verzet tegen dit door Mario zo gewenste einde. Gedurende de voorstelling probeert Fabio Mario sowieso alsmaar uit te leggen hoe cliché al zijn ideeën zijn. Nee, Mario mag geen sentimenteel lied zingen over zijn naderende dood. En nee, het stuk zal al helemaal niet besluiten met een zonsopkomst. Als aan het eind dan toch de zon opkomt, kan Fabio niet anders dan snikkend uitbrengen dat dit ‘zo ontzettend… zo vreselijk… zo ongelofelijk… cringe is.’
‘Hij wil eigenlijk zeggen: dit is zo mooi, zo prachtig, zo ontroerend’, zegt Jan Hulst, samen met Kasper Tarenskeen verantwoordelijk voor de regie van Showmeister. ‘Maar hij kan het gewoon niet. Hij cringet te hard.’ Eigenlijk gaat de voorstelling daarover: over het onvermogen je over te geven aan oprechte emoties, vanwege een te veel aan ingebouwde distantie.
Dat gevoel zal een groot deel van het publiek van Hulst en Tarenskeen – overwegend millennials – herkennen. Opgegroeid in de jaren negentig en nul, de hoogtijdagen van de postmoderne ironie, hebben zij vaak moeite met het ervaren van oprechtheid. Maar ze zullen wel moeten: nu het postmodernisme al zo vaak dood is verklaard, gaan we gewild of ongewild richting het tijdperk van cringe.
‘Waar de postmoderne periode draaide om het wegvallen van grote verhalen – door de secularisering, het leeglopen van vakbonden, het verdwijnen van zuilen – draait de huidige tijd steeds meer om heimwee naar zo’n groot verhaal’, zegt Thijs Lijster, cultuurfilosoof verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘De vraag is alleen of we zo’n groter verhaal wel kunnen omarmen.’ We zijn tijdens het postmodernisme verleerd om te gaan met oprechtheid, en lopen daarom aan tegen een muur van cringe.
Cringe als scheidingswand tussen oprechte uitingen en het vermogen die zonder ongemak te ervaren – op het forum Reddit wordt ook duidelijk hoezeer dit momenteel de dominante rol is van cringe. Het topic r/cringe bestaat sinds 2009 en heeft inmiddels 1,3 miljoen leden. Op het forum is te zien hoe de plaats die cringe inneemt in het culturele discours de afgelopen jaren is veranderd.
In de begindagen van het forum werden vooral video’s gedeeld van dingen die instorten en mensen die vallen – de categorie homevideo’s, pijnlijk om naar te kijken, maar niet per se emotioneel of kwetsbaar. Vandaag worden in het forum vooral video’s gedeeld van mensen die iets oprechts doen – Taylor Swift-fans die een zelfgeschreven lied zingen over hun idool, romantische videoboodschappen van verliefde stelletjes, amateurvlogs. Hoe oprechter het materiaal, hoe meer cringe het oproept bij de leden van het forum.
Cringe is een dubbelzinnig begrip, zegt Lijster. ‘Het gaat tegelijkertijd over datgene dat je cringe vindt, als over jouw eigen reactie erop.’ Iets is alleen cringe als de beschouwer daadwerkelijk cringet. In die zin doet cringe Lijster nog het meest denken aan het fysiek onpasselijke gevoel dat horror oproept. ‘Je wil je distantiëren van wat je ziet, maar dat kan niet, want je weet: dit is iets menselijks, dit zit ook in mij.’
Bij horror wordt dit gevoel opgeroepen door enge of walgelijke situaties: je vindt iets vreselijk om te zien, maar voelt tegelijk dat zoiets jou ook kan overkomen. ‘In cringe zit eenzelfde gevoel van afweren gecombineerd met herkenning’, zegt Lijster. ‘Je kijkt naar iets ongemakkelijks van een ander, maar vraagt je ondertussen onbewust ook af: hoe zou ik zelf omgaan met deze situatie? Zou ik het veel beter doen?’
Cringe is een belangrijke brandstof binnen het culturele landschap: hoe cringier iets is, hoe groter de kans dat mensen het onderling bespreken en doorsturen – hoe cringier, hoe sneller iets viraal gaat. Denk aan fragmenten van datingprogramma’s als First Dates of B&B Vol Liefde: een groot deel van de aantrekkingskracht van dit soort programma’s wordt veroorzaakt door de cringewaardigheid ervan, de mogelijkheid je te verbijten bij het emotionele gestuntel van anderen.
De ongemakkelijkste dates en meest awkward gesprekken zijn doorgaans de fragmenten die online het beste scoren. Eenzelfde effect hadden onlangs bijvoorbeeld de video’s van de perstour rond de musicalfilm Wicked, waarin hoofdrolspelers Ariana Grande en Cynthia Erivo constant volschoten bij het vertellen over het filmscenario. Hun oprechte tranen over hun eigen werk waren zo ongemakkelijk dat de beelden ervan wekenlang viraal gingen op TikTok: uiteindelijk hadden veel meer mensen naar de perstour gekeken dan naar de film zelf.
Op TikTok gaan sowieso constant cringe-trends viraal: tiktokkers maken video’s die opzettelijk extreem ongemakkelijk zijn, onder de noemer ‘try not to cringe’, of omarmen een cringy alter ego: een mansplainende ober of een Duitse moeder met alcoholische neigingen, personages die bewust drukken op je irritatiezone. Binnen de comedy is de cringe-factor al langer populair: hitshows als The Office en Curb Your Enthusiasm draaien in essentie om sociaal ongemak. Films van makers als Ruben Östlund hebben ook hoge cringefactor: denk aan The Square, waarin alle ongemakkelijke gedragingen binnen de kunstwereld expliciet worden bevraagd, met als apotheose een performance door een man in de rol van een aap, die sommige toeschouwers aanvalt terwijl de rest zwijgend toekijkt.
‘Ik weet dat je dit heel cringe vindt’, zei journalist Ernst Jan Pfauth toen Gijs Groenteman hem in november interviewde in de podcast Met Groenteman in de kast. ‘Maar als ik dankbaarheid beoefen, lukt het me wel om tevredener te worden.’ Pfauth kwam bij Groenteman langs om te vertellen over zijn nieuwe zelfhulpboek Intentioneel leven, terwijl hij het hele zelfhulpgenre, zo geeft hij in het interview toe, eigenlijk cringe vindt.
Wat is er dan zo cringe aan zelfhulp? ‘Je ontkomt gewoon niet aan de clichés binnen het genre’, legt Ernst Jan Pfauth desgevraagd uit. ‘En tegelijkertijd zijn die clichés ook clichés om een reden: omdat ze vaak waar zijn.’ Pfauth geeft het voorbeeld van het idee dat je pas echt gelukkig kan worden als je in verbinding staat met anderen – een ‘geluksmaker’ die hij de lezer ook meegeeft in zijn boek.
‘Maar als je het zo plat opschrijft is het heel cliché en daarom cringe. Dus ging ik voor mijn boek proberen uit te zoeken wat nou echt het interessante is aan die overtuiging, wat bedoelen we nou eigenlijk met verbinden?’ Tijdens het schrijven van zijn boek had Pfauth constant een ‘cringemeter’ aan, zegt hij. Op het moment dat die afging, bij clichématige ‘geluksmakers’, probeerde hij die clichés nauwkeuriger en oprechter op te schrijven.
Die ‘cringemeter’, de angst om cringe bevonden te worden, lijkt steeds meer in te burgeren, zeker onder jongeren. Thijs Lijster observeert dat het ironische tijdperk juist bevrijdend was, in die zin dat je via ironie los kon komen van vastgeroeste normen en onderdrukkende ideologie, terwijl de alomtegenwoordigheid van cringe eerder verlammend kan werken.
Je moet in the know zijn om cringe te begrijpen, waardoor zeker Gen Z’ers – de vaandeldragers van het cringe-tijdperk, generatie cringe bij uitstek – steeds meer het gevoel kunnen krijgen dat ze sociaal gezien op eieren moeten lopen. ‘Zij bewandelen constant een heel dun draadje. Als ze ernaast wandelen, zijn ze direct cringe.’
Dat gevoel wordt enorm versterkt door TikTok, het medium waar cringe als maatschappelijke gevoelstemperatuur vooral vorm krijgt. ‘TikTok is overduidelijk hét cringemedium’, zegt Lijster. De filmpjes op het platform zijn vaak kort en reactief – wat zich uitstekend leent voor het als cringe bestempelen van de content van de ander. Zoek op ‘cringe’ binnen de app en je vindt miljoenen video’s van TikTokkers die de oprecht bedoelde TikToks van anderen genadeloos veroordelen tot cringewaardig.
Volgens Lijster is het niet vreemd dat tieners, twintigers en dertigers van alles momenteel aan de lopende band bestempelen als cringe – zowel online als offline. ‘Zeker voor die generaties zijn de sociale etiquettes de afgelopen tijd een stuk vager geworden, of helemaal weggevallen.’ Jongeren weten vaak niet hoe ze zich dienen te gedragen in een bepaalde setting, zegt Lijster, waardoor ze opzoek gaan naar houvast in de vorm van het gezamenlijk veroordelen van bepaald gedrag.
‘Onder het delen van cringe ervaringen zit een vraag om bevestiging: we zijn het er toch over eens dat dit heel pijnlijk is? Ik ben toch niet de enige die dit heel awkward vindt?’ Het vinden van medestanders in de cringe-ervaring zorgt voor een gevoel van sociale geruststelling, zegt Lijster. ‘Het is verbinden in ongemak.’
Hulst ervaart het vaak genoeg, dat ongemak, tijdens het scrollen door vlogs en Instagramposts. ‘Al die mensen die totaal generieke ervaringen delen over hun leven en over zichzelf, alsof ze iets heel unieks hebben meegemaakt, terwijl het gewoon fully normaal is.’ Eigenlijk vindt hij bijna het hele internet – zeker sociale media – gewoon cringe. ‘Al dat narcisme, al dat zogenaamd oprechte gelul over onzekerheden en levenswijsheden, al die extreem voorspelbare meningen die gepresenteerd worden als iets heel profounds.’ Ja, Hulst herkent zich wel in het personage van Fabio uit Showmeister. ‘Je raakt verzuurd omdat je niet meer kan genieten door alle clichés die je omringen.’
Het is ook een beetje een snobistisch ding, dat cringen, zegt Hulst. ‘Je plaatst je buiten de situatie, boven de anderen.’ Terwijl je stiekem ook jaloers kan zijn op die mensen op sociale media, die gewoon een mooie ervaring hebben gehad en daarover willen vertellen, of een bepaald trauma delen en vervolgens echt opgelucht zijn. Of op iemand als Mario uit Showmeister – Jim Bakkum, dus – die gewoon een mooi lied wil zingen over de dood en geniet van een zonsopgang.
Volgens Hulst zal binnenkort dan ook de culturele shift plaatsvinden richting meta-cringe: het tijdperk waarin cringen wordt omarmd en men weer probeert open te staan voor het grote, universele verhaal. ‘Dus dat je enerzijds cringet bij een zonsopgang, maar tegelijk ook ziet dat het gewoon goddamn mooi is.’
Het was niet voor niets dat Hulst en Tarenskeen Jim Bakkum castten als antagonist tegenover de verzuurde regisseur Fabio. ‘Jim belichaamt oprechtheid’, zegt Hulst. ‘Hij is altijd vriendelijk, ziet er superverzorgd uit, hij is een hartstikke goede acteur, en ook nog een goede zanger. Als hij een lied zingt over grote emoties, dan cringe je wel, maar het komt ook aan.’ Volgens Hulst zit daarin de meta-cringe: ‘Voelen dat je cringet, maar tegelijk denken, ja, zo is het wel.’
De meta-cringe wordt inderdaad langzaamaan zichtbaar binnen het culturele landschap. Populaire series als The Rehearsal en The Curse van Nathan Fielder worden geroemd om het ostentatief omarmen van cringe. De Shrek Rave – een rave in het teken van de film Shrek, een van de meest cringe-waardige feesten die je zou kunnen bedenken – is wereldwijd enorm populair. Het mantra van de rave-organisatie: ‘Cool is dead, who cares, come have fun’. In 2024 werden er Shrek Raves georganiseerd door heel Europa, Engeland, Nieuw Zeeland en Australië. De eerste Nederlandse editie van dit jaar staat gepland voor 15 februari in Breda en is al bijna uitverkocht.
In haar speech op de New York University droeg Taylor Swift, een van de meest als cringe bestempelde artiesten ter wereld, de studenten op om vooral ‘te leren leven met cringe’. ‘Hoe hard je ook je best zal doen niet cringe te zijn’, zei ze, ‘op een zeker punt zul je terugkijken op je leven en juist cringen vanwege die pogingen.’ Cringe is onvermijdelijk in een mensenleven, aldus Swift. ‘Zelfs de term cringe zal op een gegeven moment waarschijnlijk cringe zijn.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant