In de voorstelling Hen speelt een kip de hoofdrol: het wordt tijd dat we naar dieren gaan luisteren, zegt theatermaker Roos Bottinga. En zij is niet de enige die zich waagt aan kippentheater.
Hoe leren we weer luisteren naar de natuur? Dat was de vraag waarmee Het Nationale Theater en Theater Bellevue hun zoektocht naar een nieuwe toneeltekst begonnen. Toen theatermaker en schrijver Roos Bottinga die oproep zag, moest ze denken aan een artikel dat ze net had gelezen. ‘Het schijnt dat dieren verbeeldingskracht hebben’, zegt ze. ‘En toen dacht ik: als je je iets kunt voorstellen, dan kun je ook kunst maken.’
Dus hoe zou het zijn als een dier een theatervoorstelling maakt? En hoe reageren de mensen rondom dat dier op die nieuwe stem op de planken? Bottinga besloot dat te onderzoeken en schreef een tragikomedie over een kip die een toneelstuk schrijft.
Een absurd concept, de kip die op de voorgrond treedt. Toch is Bottinga niet de enige die zich waagt aan kippentheater. Vorig jaar nog scoorde Anne Hofstra op het Fringe Festival in Amsterdam een hit met haar voorstelling Kip, door de Volkskrant bekroond met vijf sterren. Het toneelstuk was nu eens niet alleen bedoeld voor menselijk publiek, maar werd speciaal geschreven en opgevoerd voor een toom kippen. En volgend seizoen komen ook theatermakers Espen Hjort en Mees Borgman met een voorstelling voor, over en met kippen. Madeleine is de werktitel, naar de kip die de voorstelling inspireerde. Eén individuele kip, in een land waar de honderd miljoen andere kippen meestal anoniem blijven.
Deze kippenvoorstellingen passen binnen een bredere trend. Kunstenaars lijken op zoek te zijn naar nieuwe kunstvormen waarin de mens niet langer centraal staat. In het theater raakt de stem van de mens steeds vaker op de achtergrond. Performance-collectief Urland liet ChatGPT een script schrijven voor hun voorstelling Formerly Known As. In Er rent een berg voorbij van Feikes Huis en Plankton vertelt de aarde, met een beetje hulp van vier performers die decorstukken verplaatsen, haar eigen verhaal.
In de nieuwe voorstelling van Roos Bottinga, Hen, worstelen twee acteurs (Denise Aznam en Hein van der Heijden) met die meer bescheiden positie van de mens op toneel, hoewel ze de door de kip geschreven voorstelling wel graag willen opvoeren. Met de hulp van een kippentolk, gespeeld door Esther Scheldwacht, moet het wel lukken, denken ze. Maar je echt tot een kip verhouden, haar écht verstaan, blijkt nog knap lastig.
De boodschap? Die decentralisatie van de mens is moeilijker dan gedacht. Je ontkomt niet aan je eigen menselijke blik, en daarmee je blinde vlek, hoe hard je het ook probeert. ‘Uiteindelijk doe je een deur open en heb je een spiegel. In onze wereld staat overal de mens centraal’, aldus Bottinga.
En die mens is ook nog eens oppermachtig. Het idee om de kip door een echte kip te laten spelen, bleek bijvoorbeeld al praktisch en ethisch ingewikkeld. ‘Eigenlijk best interessant, want dat is precies waar het stuk over gaat. Wij, de mensen, hebben de macht om te beslissen of we de kip op het toneel willen. Wij bedenken de regels. Dat laat al zien dat we niet gelijk zijn.’
Uiteindelijk werd de kip dus een pop. Dat is volgens Bottinga beter, want dan kun je je volledig overgeven aan het gedachte-experiment. ‘Wat ik zie en wil aangeven, is hoe dominant de mens is en hoe veel baat we hebben bij die dominantie. Hoe weinig we willen inleveren. Écht inleveren.’
Maar waarom is het zo belangrijk dat we iets inleveren? Waarom willen theatermakers hun publiek toch zo graag duidelijk maken dat het hoog tijd is om naar andere stemmen te luisteren?
De verhalen en systemen die de mens voor zichzelf heeft bedacht, werken niet meer goed, denkt Bottinga. We staan aan de rand van een klimaatcatastrofe; in onze vooruitgangsdrift hebben we de aarde uitgeput. ‘De mens heeft zichzelf boven het systeem geplaatst en aangeleerd dat de natuur enkel iets is om uit te buiten.’
Het theater is dé plek om die veronderstelde superioriteit te bevragen: een eeuwenoude traditie, waarin de mens als verhalenverteller altijd centraal heeft gestaan. Maar wat blijkt, volgens Bottinga? Ook de kip heeft een interessant verhaal te vertellen.
‘Hoewel de kip op sommige manieren heel dicht bij ons staat, als huisdier en als voedsel, is ze als vogel vreemd en wordt ze gigantisch misbruikt. En dat terwijl ze héél slim is en in veel dingen beter dan wij’, vertelt Bottinga. ‘Kippen kunnen bijvoorbeeld informatie opslaan en beloningen uitstellen: één koekje laten liggen in de weet dat ze er later meer krijgen. Dat kunnen kinderen pas op hun 4de. En ze kunnen ultraviolet zien en hebben, net als andere vogels, een soort innerlijk kompas.’
‘Telkens als ik aan mensen vertel waar het toneelstuk over gaat, moeten ze lachen’, zegt Bottinga. ‘Het is prikkelend om te proberen je te verplaatsen in een kip. Maar ook belangrijk.’ De vraag óf de mens kan luisteren naar andere stemmen houdt ze het liefst nog even open. ‘Het gaat misschien minder over de vraag of we het kunnen en meer over of we het willen.’
Aan het einde van het toneelstuk mag je je van Bottinga best een beetje ongemakkelijk voelen. ‘Mijn stuk is natuurlijk maar een druppel in de emmer’, relativeert ze. En toch, elke keer dat de kip in de spotlights verschijnt, staat de mens er even naast. En dat is misschien zo slecht nog niet.
Hen van Roos Bottinga, in regie van Ada Ozdogan en in samenwerking met het Nationale Theater en Theater Bellevue is van 15 januari t/m 9 februari te zien in Theater Bellevue en op 12 en 13 februari in Zaal 3, Den Haag.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant