In een podcast hoorde ik een anonieme ambtenaar spreken over de buikpijn waarmee ze ging slapen en de buikpijn waarmee ze opstond, omdat ze de hele tijd dacht aan alle levens die verloren raken in de oorlog die Israël voert tegen Gaza. Ambtenaren worden getraind om in abstracties te denken, in beleidslijnen en in hiërarchieën, en in het opbergen van hun persoonlijke en ideologische voorkeuren, en dus in het vóór zich houden van bezwaren tegen Israëlische bombardementen op Gaza wanneer de politieke beleidslijn nu eenmaal een andere is. Het adagium is: je dient het beleid en als je daarbij een onbedwingbare neiging tot zelfexpressie voelt, dan moet je iets anders gaan doen, kunstenaar worden, of een zeepkist beklimmen, of een politieke partij oprichten.
In de podcast verwoordde ze het op een manier die ontroert door de ambtenarigheid ervan: ‘Ik dacht: dit zijn echte mensen en echte kinderen, met echte dromen. Veel te zweverig, dat kan natuurlijk niet voor een ambtenaar, zo kon ik er niet over praten op het werk. Stel je voor.’ Hoe ambtenaren dan wel op het werk praten over dood gebombardeerde kinderen? ‘Hooguit in referenties aan ‘de burgerbevolking’.’
Sheila Sitalsing is podcastpresentator en columnist voor de Volkskrant.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
De podcast is de laatste uit een reeks die Hallo Hannah heet en die onder meer gaat over de ruimte die ambtenaren voelen om ‘nee’ te zeggen tegen ‘de lijn’ als ze denken dat er iets gruwelijk aan het misgaan is. Hoe dit eruitziet in het dossier-Gaza kunnen we al ruim een jaar zien: ambtenaren van het ministerie van Buitenlandse Zaken die de zeepkist beklimmen en vrijwel wekelijks demonstreren tegen het Israëlbeleid van hun eigen minister, zonder dat dit grote zichtbare gevolgen heeft – niet voor de ambtenaren en niet voor het beleid.
En nu probeert Erik Pool daar verandering in te brengen. Pool is de leider van het programma Dialoog & Ethiek, dat ambtenaren moeten leren om zich af te vragen ‘wat zijn we hier eigenlijk aan het doen, en wat heeft dat nog te maken met grondwet, rechtsstaat en taakopvatting van de overheid?’ De veronderstelling is dat ze dit een beetje zijn verleerd en dat mede daarom de toeslagenaffaire zo lang heeft kunnen doorgaan zonder dat iemand ‘nee’ zei tegen ‘de lijn’. Dat heeft allerhande gesprekken opgeleverd met kunstenaars en filosofen, nadenksessies over publiek leiderschap, voornoemde podcast, voordrachten over de ruimte tussen de letter van de wet en de geest, en meer van dat al. Boeiend edoch gevaarloos. Bijten wilde het steeds maar niet.
Maar nu heeft Pool een stuk van zes kantjes op LinkedIn gezet waarin hij betoogt dat ambtenaren ‘een morele ondergrens’ moeten bepalen voor hun handelen. Dat is ‘tot op heden niet of onvoldoende gedaan door ons als beroepsgroep’. Dit gaat over Gaza, schrijft hij erbij. Het beantwoorden van de vraag of het Nederlandse Gazabeleid strijdig is met het recht, vergt ‘morele arbeid’. Hij nodigt de premier en de minister van Buitenlandse Zaken uit ‘om bij het Israël/Gaza-dossier deze morele arbeid onder onze leiding uit te voeren’.
Dat is andere koek dan een training Bewust Luisteren, en de reacties waren er ook naar: honderden likes op LinkedIn, ruim aandacht in het ambtenarenblad Binnenlands Bestuur, een interview in de Volkskrant.
Pool had zijn uitnodiging aan Schoof en Veldkamp natuurlijk via de interne buizenpost kunnen versturen, maar interne post kan zomaar kwijtraken. En dan hadden wij niet geweten met welke originele smoes de premier en de minister deze uitnodiging onschadelijk zullen proberen te maken. Eén ding kunnen ze alvast niet meer ongedaan maken: door deze actie voelen ambtenaren met gewetensbezwaren in een klap meer ruimte om vrij te ademen en ‘nee’ te zeggen tegen ‘de lijn’.
Eindelijk krijgt het ethiekprogramma, dat al zo lang loopt, tanden. Dat is geen dag te vroeg, nu zich allerlei lui die een loopje nemen met de rechtsstaat of de waarheid ontkennen in het hart van de regeermacht hebben genesteld.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns