Het politieke instinct van Donald Trump lijkt te rijmen met dat van zijn ‘vriend’ Poetin: beiden denken in invloedssferen. Europa krijgt de rekening gepresenteerd. Valt Oekraïne nog te redden?
is politiek verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid.
Een aanstaande Amerikaanse president die het gebruik van geweld niet wil uitsluiten om het beheer over het Panamakanaal terug te krijgen, of om Groenland in te lijven (dat als onderdeel van Denemarken bij de Navo hoort), en die openlijk droomt van het annexeren van Canada – wie kan hier chocola van maken?
Het is vroeg dag, Trump II moet officieel nog beginnen, maar wie dinsdag naar zijn persconferentie luisterde, zou kunnen concluderen dat Amerika, het land dat na 1945 driekwart eeuw een op regels gebaseerde liberale wereldorde heeft gedragen, nu zelf heeft besloten dit tijdperk te beëindigen. Dit tot vreugde van de autocratische landen die dat doel al decennia tevergeefs nastreven: China, Rusland, Noord-Korea en Iran. Allemaal landen die het failliet van die Amerikaanse liberale wereldorde proberen aan te tonen met hun aandeel in de oorlog tegen Oekraïne.
Historici kunnen een vage echo horen van Trumps bedaagde voorganger James Monroe, die in 1823 afzijdigheid predikte bij verre oorlogen maar tegelijk Noord- en Zuid-Amerika tot verboden gebied uitriep voor de expansiedrift van externe machten (nu China, destijds Europese koloniale machten). Of een terugkeer zien aankomen naar een 19de-eeuws machtspolitiek waarvan imperialisme en denken in invloedssferen vaste pijlers waren.
Maar wat vooral opvalt, is dat Trumps instincten lijken te rijmen met die van de Russische president Vladimir Poetin, die ook in invloedssferen denkt, het om die reden legitiem vindt Oekraïne van de kaart te vegen, en daarvoor op begrip kan rekenen bij Trump. Trump geeft de huidige president Joe Biden de schuld van alles, ook van de Oekraïne-oorlog. Hoewel de Navo in 2008 besloot dat Oekraïne er ooit bij zou komen, beweert Trump dat het in steen gebeiteld was dat dit nooit zou gebeuren, totdat Biden hiervan terugkwam. ‘En dan heeft Rusland iemand pal op de stoep. Ik snap best hoe dat voor ze voelt.’
Trump herhaalde dat hij geen bondgenoten wil verdedigen die zelf niet genoeg bijdragen, en maakte duidelijk dat zijn wrevel over Canada mede daaraan te wijten is. De Europese bondgenoten stelde hij een defensiebijdrage in het vooruitzicht van 5 procent van het bruto nationaal product. Nu is dat 2 procent, en er zijn acht Europese bondgenoten die ook dat doel uit 2014 nog steeds niet halen. Trumps aanval op Denemarken (dat wel de 2-procentsnorm haalt, veel steun levert aan Oekraïne en traditioneel erg pro-Atlantisch is) bewijst echter dat de belangrijkste drijfveer achter zijn uitspraken simpelweg zijn eigen nationalistische agenda is.
Trumps brute, agressieve woorden stuiten op een muur van verontwaardiging – onder Panamezen, Mexicanen, Canadezen, Europeanen en Amerikaanse politieke tegenstanders. Bondgenoten zetten zich schrap voor Trumps ruwe onderhandelingstechniek, zijn autocratische en ultranationalistische instincten, en zijn ‘transactionalisme’: de principeloze uitruil van belangen. Is het hier de aankomende president zelf die de post-’Amerikaanse’ wereldorde uitroept, een wereldorde waarin alleen macht er nog toe doet?
Trumps woorden werpen hun schaduw vooruit over een Europees continent dat geplaagd wordt door een agressie-oorlog en een revanchistische kernmacht, Rusland, die al zijn middelen inzet om die oorlog te kunnen blijven voeren. Trumps agenda, waarvan Mark Rutte al kort na zijn benoeming kennisnam, zal de Navo-chef hebben gemotiveerd om in zijn recente toespraak de Europese bondgenoten te waarschuwen dat veel grotere investeringen nodig zijn om Poetins oorlogsmachine te kunnen afschrikken.
Ruttes boodschap viel veel Europeanen rauw op het dak. Hetzelfde geldt wellicht voor Trumps onbehouwen uitspraken. Maar dat wil niet zeggen dat er geen ratio achter zit. Trump eist ruw wat talloze voorgangers al beleefd vroegen: meer Europese verantwoordelijkheid voor de eigen defensie, het eigen continent. Nu is het rijkelijk laat, wat de vraag oproept of Europese landen zich niet in slaap hebben laten sussen door hun Amerikaanse beschermheren en hun eigen kiezers, die leken te denken dat op dit continent de geschiedenis ‘voorbij’ was.
Inmiddels beginnen Europeanen te begrijpen dat dit niet ‘de eeuw van Europa’ wordt en dat bij verder nietsdoen hun democratieën en luxe welvaartsstaten van binnenuit en van buitenaf vernietigd kunnen worden. Sommige Europeanen noemen Trumps terugkeer een ‘wake-upcall’ voor Europa: nu gaan we echt onze eigen boontjes doppen. Maar om zichzelf echt te kunnen verdedigen, zouden Europeanen langdurig minstens het dubbele moeten gaan uitgeven. En dan nog blijven de Europeanen voor het zover is een politiek, militair en economisch kwetsbare speelbal voor andere machten.
Wie naar de snel verschuivende internationale machtsverhoudingen kijkt, moet er rekening mee houden dat Trump II geen ‘wake-upcall’ voor Europa wordt, maar een harde afrekening. Een afrekening van een kwarteeuw Europees verzaken op het gebied van defensie, innovatie en internationaal handelingsvermogen – ook in de Europese Unie. Het pijnlijke aan de Europese onmacht, waarvoor Poetin en Trump ieder hun eigen rekening presenteren, is dat de gevolgen in eerste instantie gevoeld zullen worden in Oekraïne, dat strijdt om te overleven maar onvoldoende steun krijgt van zijn westerse partners.
Oekraïners hopen, bij gebrek aan alternatieven, dat Trump bij zijn ‘vriend’ Poetin een duurzame vrede zal afdwingen, en Oekraïne serieuze veiligheidsgaranties zal geven. Maar Poetin ruikt de westerse zwakte en dus de overwinning in Oekraïne – een logische reflex, gezien het gebrek aan tegenmacht dat Europa en Amerika tot nu toe hebben georganiseerd. Waarom zou hij concessies doen als Kyiv en het Westen nu zelf al concessies doen (bijvoorbeeld wat betreft het Navo-lidmaatschap)?
Het enige dat Oekraïne in deze constellatie kan redden, en dat de Europeanen weer wat tijd zal geven hun zwaktes te bestrijden, is dat Trump zich zal laten leiden door de gedachte dat een nederlaag in Oekraïne, waar Amerika’s grootste vijanden op azen, afbreuk zal doen aan zijn eigen kansen op succes als president elders in de wereld. Op dat flinterdunne koord balanceert de ‘op regels gebaseerde wereldorde’, die binnenkort wordt geleid door een president die er een instinctmatige afkeer van heeft.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant