Het aantal zzp’ers dat zonder geldig diploma in de zorg werkt neemt toe, vooral in sectoren met de meest kwetsbare patiënten. Hoe bestrijden zorginstellingen en gemeenten deze potentieel levensgevaarlijke diplomafraude? ‘Bij twijfel zeggen wij nu nee.’
is verslaggever van de Volkskrant en schrijft over jeugdzorg en de toeslagenaffaire.
Zestien keer deed de gehandicaptenzorgorganisatie ’s Heeren Loo in 2024 aangifte bij de politie nadat zorgmedewerkers waren betrapt op het werken met valse diploma’s. Vaak bleef vervolging uit. Zo ook die keer, begin vorig jaar, toen de zorgorganisatie als bewijs van fraude door een zzp’er zelfs zijn vervalste diploma had meegestuurd. ‘Inmiddels is deze persoon een zorgbemiddelingsbureau begonnen’, zegt de met de opsporing van zorgfraude belaste werknemer van ’s Heeren Loo, die uit veiligheidsoverwegingen niet met zijn naam in de krant wil. De website ervan is nog in de lucht, ondanks de melding aan de politie.
De grootste gehandicaptenzorgorganisatie van Nederland – belast met de ondersteuning van veertienduizend mensen met een verstandelijke beperking – ziet de laatste tijd alleen maar meer gevallen van diplomafraude, onder zzp’ers, maar ook onder vaste medewerkers. Daarom controleert ’s Heeren Loo nu zelf van alle binnenkomende externe krachten de verklaring omtrent het gedrag (vog), het paspoort en het diploma – zij gaat er niet langer van uit dat de bemiddelingsbureaus dat afdoende doen.
‘Het geeft ons extra werk, maar het is noodzakelijk, gezien de toename van dit probleem’, zegt Ageeth Ouwehand, bestuurder van ’s Heeren Loo. ‘Wij maken ons hier grote zorgen over en willen binnen onze mogelijkheden doen wat we kunnen om zorgfraude te bestrijden. Maar dat kunnen we niet alleen.’
Hoe gevaarlijk dit werken met valse papieren kan zijn, ondervond ’s Heeren Loo al in 2022. Bijna had een bewoner met een verstandelijke beperking van een woongroep van de zorgorganisatie het niet overleefd. Zijn gezondheid ging snel achteruit nadat een zorgmedewerker bij hem een katheter verkeerd had geplaatst. Een collega merkte de noodsituatie op en belde net op tijd een ambulance. De werknemer die het buigzame buisje naar de katheterzak niet goed op de blaas van de cliënt had aangesloten, werkte met een vervalst medicatiecertificaat, bleek later uit het interne onderzoek naar het incident.
Die uitkomst schudde de organisatie wakker. Diplomafraude en andere vormen van zorgfraude kosten niet alleen veel geld en tasten de kwaliteit van de zorg aan, ze leiden ook tot levensgevaarlijke situaties.
’s Heeren Loo is niet de enige zorgorganisatie die de controles heeft aangescherpt. ‘Dat gebeurt in de hele gehandicaptensector, nu duidelijk is geworden wat de risico’s zijn van zorgfraude’, zegt woordvoerder Johan van Ruijven van de Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN). Bijna alle gehandicaptenorganisaties hebben volgens hem te maken met diplomafraude.
De waakzaamheid wordt vergroot door de alarmerende berichten het afgelopen jaar over de toename van zorgfraude, vooral in sectoren met de meest kwetsbare cliënten, de ouderenzorg, de jeugdzorg en de gehandicaptenzorg. In een intern rapport dat RTL Nieuws onderschepte, schreef de politie dat criminelen de sector te gemakkelijk kunnen misbruiken als inkomstenbron of als dekmantel. Zonder veel controle kan iemand in de zorg aan de slag gaan, of een zorgbedrijf oprichten.
Het gaat over zzp’ers zonder diploma die veel diensten achter elkaar draaien, over malafide zorgondernemers die rijk worden van het indienen van hoge rekeningen voor niet-geleverde zorg, maar ook over de volgens de politie toenemende inmenging van de georganiseerde misdaad in de zorg. Er zijn schrijnende voorbeelden, zoals hennepkwekerijen van zorgdirecteuren waar kwetsbare zorgcliënten wiettoppen moesten knippen.
De inspecties voor zorg en onderwijs signaleren daarbij een forse toename van het aantal zzp’ers dat zonder geldig diploma werkt. Door de enorme arbeidstekorten zijn veel instellingen al blij als zich een uitzendkracht meldt om een gat in het rooster te vullen.
Ook gehandicaptenorganisatie Middin – actief in de regio Rotterdam en Den Haag – controleert het binnenkomende personeel strenger. Aanleiding waren de signalen dat sommige personeelsleden zich met heel andere dingen bezighielden dan de zorg voor cliënten. Ze zaten voornamelijk op hun telefoon, sliepen onder werktijd, begonnen uren later met hun dienst of hielden eerder op.
Om meer inzicht te krijgen in wat er speelde, stuurde directeur Den Haag Susanne Veenstra vorig jaar alle werknemers een brief, met de strekking ‘dat het oké is om te praten over wat je ziet’. Daarna kwamen de verhalen los.
Afgelopen herfst heeft Middin alle diploma’s van de uitzendkrachten tegen het licht gehouden. ‘Daarna hebben we afscheid genomen van een aantal zzp’ers die volgens ons niet integer waren’, zegt Veenstra. Ze beklemtoont dat het ging om een gering aantal op het bestand van drieduizend vaste medewerkers en een paar honderd flexibele krachten, van wie de meesten volgens haar bekwaam en loyaal zijn. ‘Maar het signaal was duidelijk: bij twijfel zeggen wij nu nee, al zijn de roosterproblemen nog zo groot.’
Vooral nachtdiensten blijken populair onder kwaadwillenden. ‘Niet alleen zijn die vaak het moeilijkst invulbaar, ook worden zzp’ers dan minder op hun vingers gekeken door vaste medewerkers’, zegt branchewoordvoerder Van Ruijven.
Het stoort de gehandicaptenorganisaties dat de politie weinig met hun fraude-aangiften lijkt te doen, zegt Van Ruijven. Dat is ook het algemene beeld. Relatief weinig fraudesignalen leiden tot een strafzaak. Daarom is de precieze omvang van het probleem niet duidelijk. Er wordt vooral veel vergaderd over zorgfraude, concludeerde de Algemene Rekenkamer al in 2022. De pakkans is klein, terwijl de Rekenkamer schat dat de schade in de miljarden euro’s loopt.
Politie en Openbaar Ministerie zeggen dat zij hun best doen, maar dat zij niet genoeg capaciteit hebben voor de bestrijding van zorgfraude op deze schaal. Daarom roepen ze de overheid en de zorgsector op om de gaten in het systeem te dichten en meer barrières op te werpen tegen criminele infiltratie.
Het aantal gevallen van diplomafraude nam de laatste jaren toe met het stijgende aandeel van zzp’ers in de zorg. De bedoeling is dat dit jaar dat percentage omlaaggaat met de aangekondigde strengere controle op schijnzelfstandigheid. Maar veel zorgorganisaties zeggen dat zij de flexibele krachten voorlopig nodig zullen hebben. Het nijpende personeelstekort maakt het voor de zorg bovendien lastig om kritisch te zijn op aangeboden krachten.
Hoe groot die afhankelijkheid van flexibele werknemers is, wordt duidelijk op de woonlocatie van Middin aan de Haagse Monsterseweg. In het langgerekte pand huizen zes woongroepen met in totaal zo’n vijftig cliënten met een verstandelijke beperking. Zij vertonen ‘moeilijk verstaanbaar gedrag’, waardoor ze soms verbaal of fysiek agressief kunnen zijn, en hebben intensieve begeleiding nodig. Per dienst zijn er op elke woongroep twee à drie medewerkers aanwezig. Van hen is een derde niet in vaste dienst.
‘Dat is veel’, zegt zorgmanager Anoek Admiraal. ‘Juist onze cliënten met moeilijk verstaanbaar gedrag zijn gebaat bij vaste gezichten.’
Middin probeert gewaardeerde gedetacheerde collega’s te verleiden in dienst te treden. Maar niet alle zzp’ers staan te springen om een dienstverband. ‘Als er acuut een gat in het rooster valt, ontkom je er soms niet aan om een onbekende binnen te halen, via ons eigen flexteam of via bemiddelingsbureaus’, zegt Veenstra.
Daarvoor werkt Middin alleen nog samen met vier bemiddelingsbureaus waarmee het een vertrouwensband heeft. Bij binnenkomst controleert Middin deze werknemers ook zelf op hun diploma’s.
De rapporten over zorgfraude wijzen op de rol van deze bemiddelingsbureaus voor zzp’ers. Hun aantal neemt toe, terwijl niemand ze controleert. Het is een van de weeffouten in het zorgsysteem die criminelen hebben ontdekt.
Ammi Zorg uit Arnhem is zo’n bemiddelingsbureau dat ervan wordt verdacht werknemers willens en wetens zonder geldig diploma uit te zenden naar grote zorginstellingen. Dat wordt duidelijk in een reeks themazittingen in de rechtbank Rotterdam tegen enkele tientallen verdachten van diplomafraude. In een zitting eind vorig jaar werden vijf verdachten, allen mannen, opgeroepen voor de Rotterdamse politierechter. Zij zouden via dit bemiddelingsbureau met valse papieren in de jeugdzorg hebben gewerkt. Een van hen was eerder veroordeeld voor huiselijk geweld, diefstal en verduistering, en had ook een vog vervalst.
De enige verdachte die die ochtend is verschenen, de 35-jarige Soufian el H., bekent dat hij met een vals mbo-diploma voor pedagogisch medewerker in een jeugdzorginstelling heeft gewerkt. ‘Het bemiddelingsbureau wist dat ik geen diploma had, maar ze vertelden me dat ik vanwege de personeelstekorten zonder papieren gewoon in de zorg kon werken’, vertelt hij. ‘Toen Ammi Zorg werd gecontroleerd door justitie, heb ik op hun verzoek een vals diploma aan hen gemaild dat zij mij hadden gegeven.’
De rechter veroordeelt hem en de andere verdachten tot een werkstraf. Tot nog toe zijn geen leidinggevenden van de genoemde bemiddelingsbureaus voor de rechter verschenen. Het Openbaar Ministerie zegt dat zij over hen in januari de eerste zitting verwacht. Ammi Zorg was ondanks herhaaldelijke pogingen niet bereikbaar voor commentaar.
Ook gemeenten worden zich bewust van de noodzaak van strengere controle ter voorkoming van zorgfraude. In veertien gemeenten in de regio Twente worden zorgpartijen gescreend voordat ze een contract krijgen. Ze moeten onder meer de jaarrekening, hun financiële situatie en de winstpercentages aanleveren, net als de diploma’s van relevante opleidingen van de eigenaren en de medewerkers, en vog’s. ‘Wij moeten de deuren sluiten voor criminelen’, zegt de Almelose wethouder Eugène van Mierlo (CDA), die zich vanaf 2018 met de aanpak van zorgfraude bezighoudt. In 2020 is Twente daarvoor, samen met de regio Hart van Brabant, door het ministerie van Volksgezondheid aangewezen als ‘landelijke proeftuin’.
Vooral bij de inkoop van jeugdzorg, beschermd wonen en maatschappelijke ondersteuning van kwetsbare bewoners stuiten gemeenten volgens de wethouder geregeld op malafide zorgorganisaties. Daarom controleert de regio de integriteit van de zorgbestuurders via een Bibob-check. Zij worden doorgelicht op het risico van misbruik van hun positie, met gegevens van onder meer politie, justitie en de Belastingdienst. ‘Meerdere zorgaanbieders hebben zich teruggetrokken uit de aanbesteding, toen ze van de Bibob hoorden.’ Daarom hamert Van Mierlo op het belang van het uitwisselen van gegevens, om te voorkomen dat zo’n aanbieder zich dan in een andere regio met minder controle gaat melden.
Het extra toezicht betaalt zichzelf terug, zegt Van Mierlo. De investering in extra toezichthouders is aanzienlijk lager dan de 4,3 miljoen euro aan onterecht ontvangen zorggeld die is teruggevorderd.
Ook bij gehandicaptenorganisatie Middin zijn ze tevreden over de effecten van de extra maatregelen. ‘We hebben het gevoel dat de kwaliteit van onze zorg is verbeterd na deze cultuurverandering’, zegt zorgmanager Admiraal. ‘We krijgen nauwelijks nog signalen die ons een niet-pluisgevoel geven.’
Bij ’s Heeren Loo daarentegen zijn ze bang dat ze, zoals bestuurder Ouwehand opmerkt, nog niet het topje van de ijsberg hebben gezien. ‘We hebben gezien hoe ingenieus kwaadwillenden te werk gaan, met bijvoorbeeld het vervalsen van de diplomacontrolesite van DUO’, zegt Ouwehand. ‘En we krijgen ook signalen dat er stages worden afgetekend die niet zijn doorlopen. We zullen meer moeten samenwerken, ook bijvoorbeeld met het onderwijs en het Openbaar Ministerie, om zulk misbruik tegen te gaan.’
Het is Middin gelukt een aantal zzp’ers te overtuigen om in dienst te treden. Onder wie zorgmedewerker Cyril, die al jaren als zzp’er verbonden is aan Middin. ‘Ik werk graag in de avonden en niet in de ochtenden’, zegt hij. ‘Ik was bang dat ik de grip op de indeling van mijn leven zou verliezen met een vast dienstverband. Dat bleek niet zo te zijn. Dit voelt toch veel rustiger.’
Cyril loopt door het gebouw met cliënt Vashti (23), met wie hij zichtbaar een goede band heeft. ‘Cyril kan heel lekker koken’, zegt Vashti. ‘Cheeseburgers zijn mijn lievelingseten. Zijn cheeseburgers zijn de allerlekkerste.’
‘Vanavond ga ik pasta maken’, zegt Cyril.
‘Dat is ook lekker’, zegt Vashti tevreden.
Weet u meer? Mail ons: tips@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant