Het Nationaal Archief heeft vele duizenden namen weggehaald uit de online collaborateurslijst. Er kwamen talloze telefoontjes van bezorgde familieleden. Ook de grootvader van Bettina Loose stond erop, een joodse vluchteling uit Duitsland. ‘Dat was heel verwarrend.’
Gedachteloos typte Bettina Loose op 2 januari de naam van haar grootvader in op de website ‘Oorlog voor de rechter’. Ze had niet veel aanleiding om te denken dat hij zou voorkomen op de namenlijst die het Nationaal Archief die dag online had gezet; de lijst met 425 duizend mensen die na de oorlog werden verdacht van collaboratie. Walter Loose was immers een linkse, ongelovige Jood, die in de jaren dertig vanuit Duitsland naar Nederland was gevlucht. Hij had de oorlog overleefd in de onderduik.
En toch kreeg Bettina Loose een hit. Er bleek in het Nationaal Archief een dossier van haar grootvader te liggen, een dossier met inventarisnummer 91567. Ze klikte erop, en las de volgende tekst: ‘Walter Loose is onderzocht op collaboratie’. Bij haar grootmoeder kreeg ze dezelfde melding. ‘Ik kan me niet voorstellen dat ze iets fout hebben gedaan tijdens de bezetting’, zegt Loose. ‘Maar helemaal zeker weet ik dat natuurlijk niet.’
Ze bleef in verwarring achter, want doorklikken kon niet. Om privacyredenen zijn de onderliggende dossiers voorlopig niet online toegankelijk, zoals aanvankelijk de bedoeling was. Het Nationaal Archief publiceerde vorige week noodgedwongen alleen een kale lijst met de namen van overleden personen die in het archief over de naoorlogse rechtspleging voorkomen.
Na de publicatie van de lijst ontstond een digitale stormloop. En al snel werd duidelijk dat de lijst talloze fouten bevat. Zo staan er ook namen op van Joodse slachtoffers die in Auschwitz of Sobibor zijn vermoord en van gevluchte Duitse Joden zoals de grootouders van Bettina Loose.
Bij het Nationaal Archief kwamen de afgelopen dagen tientallen telefoontjes binnen van nabestaanden die volgens een woordvoerder ‘boos, verdrietig of verontrust’ waren dat hun dierbare wordt genoemd. Het archief is de lijst nu aan het opschonen. De afgelopen dagen zijn 25 duizend namen verwijderd van mensen die weliswaar in de online cartotheek staan, maar van wie het dossier ontbreekt.
Dat kan onder meer komen doordat een zaak is geseponeerd, een dossier is zoekgeraakt of doordat betrokkene alleen getuige was of slachtoffer. ‘Het betekent niet dat die mensen allemaal onschuldig zijn, maar we kunnen daar nu geen duiding over geven’, aldus de woordvoerder. ‘Daarom hebben we besloten die namen voorlopig weg te halen. Als nabestaanden geen dossier kunnen inzien, leidt dat bovendien tot verwarring.’ Het archief gaat alle zaken op termijn onderzoeken.
De woordvoerder benadrukt dat het archief over de naoorlogse rechtspleging is ontstaan door samenvoeging van de archieven van ruim tweehonderd lokale politiediensten, politieke-rechercheafdelingen, tribunalen en gerechtshoven die allemaal hun eigen administratie hadden. Daardoor zijn er fouten geslopen in de omvangrijke cartotheek. ‘Er zijn per ongeluk ook kaarten gemaakt van slachtoffers en getuigen.’
Bettina Loose vindt het bijzonder ongemakkelijk dat haar grootouders – en andere familieleden – nu op een lijst van foute Nederlanders staan. ‘Ik ben voorstander van openbaarheid’, zegt ze, ‘maar dit is halve openbaarheid. Je ziet alleen de namen, en niet de verhalen erachter.’ Als ze meer wil weten, moet ze naar het archief in Den Haag om daar het papieren dossier in te zien.
Ze vertelt dat Walter Loose en zijn niet-Joodse vrouw Hedwig Werther in Königsberg woonden toen Adolf Hitler in 1933 aan de macht kwam. ‘Ze zijn naar Nederland vertrokken nadat de nazi’s tweemaal hadden aangeklopt om mijn grootvader mee te nemen.’
Navraag bij het Nationaal Archief maakt duidelijk hoe hun namen waarschijnlijk op de lijst zijn beland. De politieke recherche en de plaatselijke vreemdelingendienst hebben na de bevrijding een dossier van hen aangelegd, omdat deze instanties advies moesten geven aan de Nederlandse overheid over de vraag of het echtpaar ‘ontvijand’ kon worden. Alle Duitse vluchtelingen waren na de oorlog tot vijand verklaard.
Wie nu op de website op hun naam klikt, leest dat ze zijn ‘onderzocht’. Het woord collaboratie is geschrapt. Dat heeft het Nationaal Archief de afgelopen dagen bij alle namen gedaan, ook die van de veroordeelde oorlogsmisdadigers.
Hoewel ze niets van de nazi’s moesten hebben, worden de namen van Walter en Hedwig niet van de lijst gehaald. ‘Als er een dossier is, dan is er na de oorlog onderzoek gedaan’, aldus de woordvoerder, ‘en het is van belang dat het archief een getrouwe weerspiegeling blijft van de rechtsgang destijds.’
Daar heeft Peter Baas, zoon van verzetsman Ludolf Baas, alle begrip voor. Logisch dat er in zo’n groot archief fouten zitten, zegt hij telefonisch vanuit zijn woonplaats in Frankrijk. Hij was ‘verbijsterd’ toen hij vorige week de naam van zijn vader op de lijst ontdekte. Ludolf Baas was lid van het studentenverzet en van de Sabotage Troepen van de Landelijke Knokploegen. In de laatste oorlogsmaanden smokkelde hij microfilms met informatie vanuit bezet gebied naar de geallieerden in het bevrijde zuiden.
Hij was altijd heel open geweest over wat hij in de oorlog had meegemaakt. Had hij misschien iets verzwegen? Of was er sprake van een valse beschuldiging? In zoon Peter zette zich een ‘sliertje twijfel’ vast: ‘Als hij echt verkeerd gedrag heeft vertoond, dan heb ik dat te accepteren, maar die twijfel wilde ik weg hebben.’
Dat was alleen lastig, omdat hij zo ver weg weg woont. Hulp kwam van een vriend wiens vader, een oud-verzetsman, ook op de lijst staat. Hij kon snel een afspraak maken en keek dinsdag in het Haagse archief ook het dossier in van Ludolf Baas. Dinsdagmiddag kwam er goed nieuws. Baas blijkt in 1948 verhoord vanwege zijn lidmaatschap in de eerste oorlogsmaanden van de beruchte vereniging Verdinaso, die in november 1940 opging in de NSB. Maar toen was de 20-jarige Baas al afgehaakt, daarna had hij zich voor verzetswerk gemeld.
De zaak is in 1948 geseponeerd. Peter Baas laat weten dat hij opgelucht is.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant