Dwangsommen zijn bedoeld om de overheid aan te zetten tot spoed. Als het zo niet meer werkt, is het tijd voor herbezinning.
is chef van de politieke redactie van de Volkskrant.
De cirkel is nu wel zo’n beetje rond. Strevend naar maatwerk en klantvriendelijkheid tuigde de overheid het toeslagenstelsel op, met voor miljoenen Nederlanders hun persoonlijke overheidsbijdrage in het levensonderhoud. Toen bleek dat dit systeem slecht bestand was tegen misbruik ontstond de fraudejacht op een deel van de ontvangers van de kinderopvangtoeslag.
Nu iedereen op het Binnenhof het er alweer enkele jaren over eens is dat de gedupeerden ruimhartig gecompenseerd dienen te worden, blijken de berekeningen zo complex – en zijn er zo weinig mensen voorhanden om de dossiers af te handelen – dat het vaak niet lukt om dit op tijd te regelen. Dan worden dwangsommen van 15 duizend euro per persoon van kracht, zelfs voor de mensen die niet gedupeerd zijn door de affaire. Per maand worden nu al zo’n vijfhonderd nieuwe procedures om dwangsommen opgestart.
Dan gaat gelden waar de Raad van State enkele jaren geleden in zijn jaarverslag al voor waarschuwde: een overheid met personeelstekort haalt haar eigen beslistermijnen niet, en moet vervolgens de toch al schaarse arbeidskracht inzetten voor de behandeling van dwangsomverzoeken, ‘zonder dat dwangsombetalingen leiden tot oplossing van het probleem’.
Dit speelt niet alleen rond de toeslagenouders. De overheid keert inmiddels al jaarlijks miljoenen euro’s aan dwangsommen uit aan asielzoekers die te lang op de uitkomst van hun procedure moeten te wachten, en aan burgers (en media) die het wachten moe zijn op een beslissing over hun verzoek tot het openbaren van informatie in het kader van de Wet open overheid. Zelfs bij de rechtbanken lopen de wachttijden soms zo hoog op, dat ze niet op tijd kunnen beslissen over de consequenties van te laat genomen overheidsbeslissingen.
Zo ziet een vastlopend stelsel er dus uit. Het beoogde effect van de dwangsom verdwijnt uit zicht. Het idee is dat de overheid daardoor sneller gaat leveren, maar aangezien dat in veel gevallen toch niet lukt, is het geen effectieve prikkel meer. Dwangsommen staan bij steeds meer overheidsinstanties in de boeken als voorziene ‘juridische kosten’ die gewoon worden meebegroot. Niemand die er wakker van ligt. Dat is ver afgedreven van de oorspronkelijke bedoeling.
Weg met de dwangsommen dan maar? Dat zou een erg grote inbreuk zijn op de rechtspositie van burgers tegenover de machtige overheid. In de Eerste Kamer ligt een wetsvoorstel om ze exclusief in het vreemdelingenrecht af te schaffen, maar dat zegt vooral veel over de status van asielzoekers in het huidige politieke klimaat.
De ontstane situatie is bovenal een schreeuw om een overheid die eenvoudiger wetten maakt, zonder een woud van ingewikkelde uitzonderingsgronden, begrijpelijker voor gewone burgers en beter uit te voeren door ambtenaren. Om te beginnen met het belastingstelsel.
Dat is niet gemakkelijk. Het vergt geduld, denkwerk en politiek vakmanschap. Maar het kabinet-Schoof doet er, net als de kabinetten-Rutte, niet eens een serieuze poging toe, ondanks alle oproepen van tal van adviseurs. Dat begint zo langzamerhand op politieke nalatigheid te lijken.
In het Volkskrant Commentaar wordt het standpunt van de krant verwoord. Het komt tot stand na een discussie tussen de commentatoren en de hoofdredactie.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant