Jean-Marie Le Pen stond aan het hoofd van een politieke beweging waarmee extreemrechts terugkeerde in het establishment van naoorlogs Frankrijk. Dit gebeurde zowel dankzij als ondanks hemzelf. Dinsdag overleed hij op 96-jarige leeftijd.
‘Schok’, ‘aardbeving’, ‘de bom Le Pen’. Frankrijk trilt op zijn grondvesten als Jean-Marie Le Pen in april 2002 doordringt tot de tweede ronde van de presidentsverkiezingen, getuige de krantenkoppen destijds. De leider van het extreemrechtse Front National (inmiddels omgedoopt tot Rassemblement National) is een doorgewinterd politicus. In enkele decennia heeft hij Frankrijk vertrouwd kunnen maken met zijn provocaties en onverholen racisme. Maar dat zijn vierde gooi naar het presidentschap zo kansrijk blijkt, veroorzaakt een schokgolf in Frankrijk die tot in de rest van Europa voelbaar is.
Ruim een miljoen mensen gaan de straat op om te protesteren tegen Le Pens kandidatuur, en de protesten houden aan tot de beslissende tweede ronde twee weken later. Le Pens opponent, zittend president Jacques Chirac, weigert op tv met hem in debat te gaan uit protest tegen ‘de banalisering van intolerantie en haat’. Chirac kan uiteindelijk rekenen op een eclatante overwinning met ruim 82 procent van de stemmen, dankzij een zogenoemd front républicain. In dit front zijn kiezers verenigd die boven alles een zege van radicaal-rechts willen voorkomen.
Twintig jaar later lijkt dat front verkruimeld: zittend president Emmanuel Macron weet in april 2022 weliswaar Jean Marie’s dochter en troonopvolger Marine Le Pen te verslaan, de kloof is aanzienlijk gedicht (58,5 tegenover 41,5 procent van de stemmen). Vandaag de dag is Rassemblement National de grootste oppositiepartij in het parlement, en de Franse regering is voor haar voortbestaan overgeleverd aan de genade van deze partij.
Hoewel Jean-Marie zijn dochter later herhaaldelijk in de weg zal lopen bij haar missie van dédiabolisation (ontdemonisering) van de partij, is de weg omhoog bij hem begonnen. Hij is zowel beroepsprovocateur als begenadigd spreker - zij het uit afschuw of in adoratie, het publiek hangt aan zijn lippen. In Frankrijk is Le Pen een soort nationaal erfgoed geworden, schrijft Le Monde in 2018 bij het verschijnen van zijn memoires. Die worden een bestseller, gepresenteerd als ‘de getuigenis van een man die een deel van de Franse geschiedenis belichaamt’.
Jean-Marie Le Pen wordt geboren op 20 juni 1928 in Trinité-sur-Mer, aan de Bretonse kust. Zijn vader is visserman en voormalig soldaat, zijn moeder is huisvrouw en naaister. Het gezin groeit op in armoede, zonder stromend water. Liefde voor het vaderland, het leger en de katholieke kerk zijn belangrijk in het gezin, getuige ook zijn vernoeming naar de maagd Maria. Jean zal die toevoeging zelf pas later gaan gebruiken, als hij politiek actief wordt en een katholieke achterban hoopt aan te spreken.
Op 14-jarige leeftijd verliest hij zijn vader als die op zee op een mijn vaart. Zijn dood maakt van Jean-Marie een pupille de la nation (pleegkind van de natie), waarmee kinderen van oorlogsslachtoffers recht krijgen op een studiebeurs. Later zal hij in interviews verklaren dat die titel een nog sterkere band tussen hem en het vaderland heeft gesmeed. Le Pen ziet af van de voor hem bedachte toekomst als marineofficier, en vertrekt enkele jaren later naar Parijs om rechten te studeren.
Belangrijk in de ontwikkeling van zijn gedachtegoed zijn de koloniale oorlogen die Frankrijk voert in onder meer Indochina en Algerije. Le Pen meldt zich als vrijwilliger bij het Vreemdelingenlegioen. In de podcastserie Jean-Marie Le Pen, l’obsession nationale vertelt historicus Olivier Dard hoe in Indochina alles samenkomt voor de jonge Le Pen: zijn anticommunisme, de verdediging van het Franse rijk, en zijn wil om te vechten. Later zal hij ook deelnemen aan de Algerijnse oorlog, waarbij Frankrijk op zeer gewelddadige wijze de onafhankelijkheidsbeweging probeert neer te slaan – in 2017 door president Macron ‘een misdaad tegen de menselijkheid’ genoemd.
Voor Le Pen is de koloniale kwestie fundamenteel in zijn nationalistische verhaal: het grote Franse rijk moet koste wat kost behouden blijven. In de decennia daarna zullen aantijgingen en getuigenissen van martelingen hem blijven achtervolgen. Le Pen ontkent daaraan te hebben deelgenomen, maar zegt ook niet getwijfeld te zullen hebben, mocht het hem zijn gevraagd.
Als jongste parlementariër ooit (op dat moment) treedt Le Pen in 1956 toe tot de Assemblée nationale, de Franse Tweede Kamer. Hij is dan 27 jaar, en heeft zich aangesloten bij de beweging van Pierre Poujade, een populistisch en openlijk antisemitisch politicus. Maar het ‘grootste Franse avontuur sinds de Tweede Wereldoorlog’, zoals hij het zelf noemt, begint pas later: in 1972, als Le Pen tot leider wordt van de nieuwe partij Front National (FN).
De partij is een verzameling van oud-SS’ers, mensen die nostalgisch zijn over Frans Algerije, fundamentalistische katholieken en nationalisten, die de versplinterde krachten op radicaal- en extreemrechts moet verenigen. Voorman Le Pen is charismatisch, provocatief maar retorisch sterk, en een pirateske verschijning: voor zijn verloren linkeroog draagt hij een zwart lapje.
Aanvankelijk is Front National een uiterst marginale partij, maar dat verandert in de jaren tachtig. In 1984 treedt Le Pen toe tot het Europees Parlement, in 1986 volgt de intrede van FN in de Franse Assemblée nationale. Centraal mikpunt: immigratie, als de bron van onveiligheid en werkloosheid. Frankrijk moet weer voor de Fransen worden.
Le Pen is grof, seksistisch, antisemitisch. Talloos zijn zijn provocaties en racistische haatboodschappen en verdraaiingen van de geschiedenis. De gaskamers noemde hij een detail in de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog – een uitspraak waarvoor hij later is veroordeeld, de Duitse bezetting ‘niet bijzonder onmenselijk afgezien van een paar onvermijdelijke vergissingen’.
Hij koestert een grote bewondering voor maarschalk Pétain, die collaboreerde met nazi-Duitsland en die aan het hoofd stond van Vichy-Frankrijk. De Franse martelingen in Algerije ziet hij als gerechtvaardigd. Le Pen wordt herhaaldelijk vervolgd en veroordeeld voor onder meer aanzetten tot en provocatie van rassenhaat.
Le Pen leeft voor zijn partij, en ook thuis is hij politiek sterk aanwezig. Heftig wordt dat als in november 1976 twintig kilo aan explosieven ontploft in het Parijse appartement van het gezin met drie dochters, Marie-Caroline, Yann en Marine. De aanslag op het leven van Jean-Marie zal vormend blijken voor zijn jongste dochter, die daaraan de overtuiging overhoudt zich nooit de mond te laten snoeren. Later zal ze het partijleiderschap van Front National van hem overnemen. Kleindochter Marion Maréchal, Marines nichtje, wordt onder aanmoediging van opa eveneens actief voor de partij (later sluit ze zich bij Marines rivaal Eric Zemmour aan, met wie ze inmiddels gebrouilleerd is geraakt).
Als Marine in 2011 de leiding over het FN overneemt, wordt haar voornaamste missie: de partij ‘ontdemoniseren’ en toegankelijk maken voor een brede groep kiezers die zich aangetrokken voelt tot een anti-immigratieverhaal, zonder het racisme en antisemitisme waarmee de partij is doordrenkt onder leiding van haar vader. Om de toekomst van het FN zeker te stellen, zal de partij moeten afrekenen met het verleden. En dus moet Jean-Marie zelf tot het politieke verleden gaan behoren.
Zo wordt Jean-Marie Le Pen eerst geroyeerd uit de partij, in 2018 wordt hem ook het ere-voorzitterschap ontnomen. Front National wordt omgedoopt tot Rassemblement National, dat minder agressief en meer verbindend moet klinken. ‘Het is totaal krankzinnig. Front National is een merk waarmee mensen zich identificeren’, zegt hij daarover in een interview met de Volkskrant in 2018.
Vader Le Pen laat zich niet zomaar uit de schijnwerpers verdringen. Vlak voor het partijcongres in 2018 publiceert hij zijn memoires, Fils de la Nation (zoon van de natie), en herhaaldelijk blijft hij de media zoeken, voornamelijk om de koers van zijn dochter te becommentariëren, met wie hij publiekelijk een conflictueuze relatie koestert.
Waar hij voorheen een ongewenste gast was of door journalisten met waarschuwingen vooraf werd ontvangen, profiteert hij hoogbejaard en eenmaal op afstand van de politiek van een zekere rehabilitatie, constateert Le Monde. Radio- en tv-zenders rollen ‘overal de rode loper’ voor hem uit, in gretige afwachting van een gegarandeerd ‘buzz’-moment, een ontsporing, een obscene uitspraak. In tegenstelling tot veel andere oud-politici, die zich met het klimmen der jaren vaak ontpoppen tot moreel geweten van hun politieke kamp, is Jean-Marie Le Pen niets veranderd, schrijft Le Monde in 2018, maar ‘de houding van media tegenover hem wel. Misschien is dat de echte dédiabolisation.’
De laatste jaren werd de hoogbejaarde Le Pen herhaaldelijk met hartproblemen opgenomen in het ziekenhuis. Jean-Marie Le Pen laat zijn vrouw Jeanne-Marie Paschos (‘Jany’) na en zijn drie dochters uit een eerder huwelijk met Pierrette Lalanne.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant