Het aantal (super)rijken nam vorig jaar weer toe en ze worden ook steeds rijker. Waarom willen mensen die al veel meer bezitten dan ze nodig hebben vaak nóg meer? ‘We zijn collectief verslaafd aan welvaart en de rijksten zijn de grootste gebruikers.’
is economieredacteur voor de Volkskrant. Hij schrijft onder meer over grote bedrijven, ongelijkheid en lobby.
Genoeg hebben is geluk; meer dan genoeg hebben brengt ongeluk. Dat geldt voor alle dingen, vooral echter voor geld
Lao Tse
‘De meeste modellen kosten tussen de 5.000 en 20 duizend euro. De duurste? Die is 107 duizend euro. Maar daar is er ook maar eentje van’, zegt promotiemedewerker Maud van Panerai, het Italiaanse horlogemerk dat vorig jaar is neergestreken in de Amsterdamse P.C. Hooftstraat.
Met een tafeltje antipasti onder een afdakje tegen de regen legt ze uit dat Panerai maandelijkse events houdt voor potentiële cliënten, die door zo’n tweehonderd mensen worden bezocht. ‘Niet slecht. Maar we moeten natuurlijk opboksen tegen Rolex. Dat is nog niet zo eenvoudig’, zegt ze, terwijl ondertussen een echtpaar uit Kazachstan de weg vraagt naar het dichtstbijzijnde politiebureau – ze zijn beroofd door een zakkenroller.
Louis Vuitton, Gucci, Chanel, Cartier, Dior, Prada; mensen met (te) veel geld die wat minder bekend zijn met de woorden van de Chinese wijsgeer moeten in de P.C. Hooftstraat zijn – kortweg ‘de P.C.’ voor de kenners, veruit de duurste winkelstraat van Nederland en de mondiale nummer achttien.
De potentiële klandizie voor de sjiekste straat groeit steeds verder. De jongste Quote 500 van rijkste Nederlanders telt 51 miljardairs, een record. De ondergrens om de rijkenlijst te halen liep op naar 130 miljoen euro – ook een record. Het Amerikaanse blad Forbes noteerde vorig jaar wereldwijd 2.781 miljardairs; nog nooit waren het er zo veel.
Tot de groeiende groep (super)rijken behoort ook Rafa Oliveira, de baas van JDE Peet’s, het moederbedrijf van Douwe Egberts. De Braziliaan kan een bonus krijgen van 60,5 miljoen euro, zo werd onlangs bekend, nog net iets meer dan de Postcodekanjer (59,7 miljoen). Een bizar hoog bedrag, vonden boze beleggers. Waar heeft Oliveira, die al minstens 18 miljoen aan vermogen heeft, al dat geld voor nodig? Een nieuw of tweede huis? Een mooi jacht? Een echtscheiding?
‘Het is een zucht. Een zucht naar steeds meer. Verslaving speelt een belangrijke rol bij mensen die alles al hebben wat ze nodig hebben en toch meer willen’, zegt Arjan van Dam. De arbeidspsycholoog is de auteur van het vorig jaar verschenen Gevangen in nooit genoeg, over het geheim van een tevreden leven. ‘We hebben biologische behoeften, die we moeten vervullen om in leven te blijven. Die zijn niet eindeloos, op een gegeven moment heb je genoeg gegeten en gedronken. Maar we hebben ook verlangens, die zijn aangeleerd en niet aangeboren. Verlangens zijn eindeloos, zei Aristoteles al.’
Waarbij meer lang niet altijd gelukkiger betekent, tekent Van Dam aan. ‘Wanneer je verlangen alleen maar sterker wordt, betekent dit niet dat je ook gelukkiger wordt. Je zou verslaving ook een ziekelijk verlangen kunnen noemen. Er is onderzoek gedaan bij ratten. Hoe langer ze cocaïne konden gebruiken, hoe sterker hun verlangen werd. Maar hun waardering werd niet sterker, die nam zelfs af.
‘Dit lijkt bij mensen ongeveer net zo te werken. We zijn rijker dan ooit en we willen nog steeds meer welvaart, want de economie moet groeien. Maar je kunt niet zeggen dat we er veel gelukkiger van worden. Niet als je kijkt naar de brede welvaart, dus ook naar zaken als je woonomgeving en sociale contacten.’
Wat ook een grote rol speelt bij het steeds rijker willen worden: het peer-effect. Mensen zijn tevreden met wat ze hebben, tenzij de buren of collega’s meer hebben. ‘Ik ben in mijn boek op zoek gegaan naar de psychologische processen achter het gevoel van nooit genoeg’, zegt Van Dam. ‘De eerste is imitatie: we willen wat de ander heeft. Dat is ook hoe verlangens ontstaan. We leren van anderen wat begerenswaardig is. Dat begint al in de zandbak. We willen dat ene rode schepje waar de ander mee speelt, niet de tien blauwe die ook in de zandbak liggen.
‘De tweede is sociale vergelijking. We willen iets meer of beter presteren dan de anderen. Dat geldt ook voor geld verdienen. Dat heeft een enorm opzwepend effect. Alsof je in een wapenwedloop terechtkomt. De derde en laatste is gewenning. Alles went. Je hebt steeds meer geld en rijkdom nodig om hetzelfde positieve gevoel te krijgen. Dat is het proces dat verslavingen in stand houdt en zo verwoestend maakt. Je moet steeds meer hebben om hetzelfde effect te krijgen.’
Bij zakenblad Quote zien ze nog een factor bij steeds rijkere rijken: het spelelement. ‘Ondernemers vinden het gewoon leuk’, zegt Tim Jansen, de chef van de Quote 500. ‘Wat wij vaak terughoren is dat het niet meer om de knikkers gaat, maar om het spel. Ondernemers vinden het mooi om een bedrijf te bouwen en daar zijn financiële vruchten het gevolg van.’
En waar worden die financiële vruchten zoal aan besteed? ‘(Vakantie)huizen, jachten, auto’s, kunst, horloges, etentjes, wijnen en whisky’s zijn populaire bestedingscategorieën, naast de partner, kinderen en familie’, zegt Jansen. ‘Met daarbij het clichébeeld dat nieuw geld de rijkdom meer durft te laten zien. Waar oud geld rondtuft in een oude Volvo, zie je bij veel nieuwe rijken flitsende Lamborghini’s of andere wagens met veel pk’s. Het gaat ook vaak om beleggingen. Jachten worden gehuurd of juist in de verhuur gegooid, als het bezit is. Die superjachten en privévliegtuigen zijn overigens wel voor een kleine toplaag.’
Maar juist die kleine toplaag – onder wie Elon Musk, die aast op een bonus van 100 miljard dollar – is het schadelijkst, zegt hoogleraar ethiek Ingrid Robeyns (Universiteit Utrecht). De grondlegger van het limitarisme, een relatief jonge politiek-filosofische stroming, vindt dat niemand meer zou moeten hebben dan 10 miljoen euro. Dat is genoeg voor een welvarend, volledig en zinvol leven. Nog meer voegt niets meer toe – integendeel. Daarom zou er een ‘rijkdomsgrens’ moeten komen, net zoals er een armoedegrens is.
Robeyns sprak voor haar boek Limitarisme - Pleidooi tegen extreme rijkdom met diverse rijken. ‘We hebben niet een systematisch en volledig betrouwbaar overzicht van waar de rijksten hun geld aan uitgeven’, zegt de hoogleraar. ‘We weten wel dat hoe rijker ze zijn, hoe groter de koolstofvoetafdruk is. Door hun levensstijl. Met meerdere huizen, businessclass vliegen, private jets, luxe jachten en noem maar op.’
De jongste zorgelijke ontwikkeling op dit punt: een dino-hype onder miljardairs. Bij veilingen van dinosaurusskeletten, zoals onlangs bij Christie’s in Londen, moeten wetenschappers het tegenwoordig afleggen tegen de mondiale superrijken, meldde Het Financieele Dagblad onlangs. Ze leggen soms tientallen miljoenen neer voor een stegosaurus. Sinds T-rex Stan vier jaar geleden voor 30 miljoen dollar werd verkocht, zijn de veilingprijzen flink gestegen.
Door dit soort effecten kan Arjan van Dam zich wel wat voorstellen bij een rijkdomsgrens. Maar of die er ooit gaat komen? ‘Een eeuw geleden rookte een kwart van de 6-jarigen. Het is gelukt om dat een halt toe te roepen. Dat geeft hoop. Maar het is moeilijk om met mensen die verslaafd zijn aan rijkdom een rijkdomsgrens af te spreken’, zegt de arbeidspyscholoog. ‘En zolang er geen rijkdomsgrens is, zal het steeds rijker willen worden niet stoppen. Net als dat een wapenwedloop niet uit zichzelf stopt.
‘Verslaving is een gewoonte die je niet meer kunt stoppen ondanks allerlei negatieve gevolgen. De kosten van welvaart – de stress, weinig tijd, de gevolgen voor natuur en milieu niet te vergeten – leiden er niet of nauwelijks toe dat we minder welvaart willen. Dat we alles even een tandje terugzetten. We zijn collectief verslaafd aan welvaart, en de rijksten zijn de grootste gebruikers.’
De auteur van Gevangen in nooit genoeg verbaast zich er gezien de (kansen)ongelijkheid tussen rijk en arm weleens over dat er niet een grote opstand komt. ‘Dat komt door de meritocratie. Dat we denken dat we allemaal miljonair kunnen worden, als je maar hard genoeg werkt. Maar dat is een grote leugen. Schoonmakers werken ook keihard, maar de kans dat ze miljonair worden is verwaarloosbaar.’
Terug in de P.C. – waar vorig jaar de duurste parkeerplaats van het land te koop stond, aan de rand van het Vondelpark, voor 495 duizend euro – meldt verkoper Maria van Versace dat zijden blouses deze feestdagenperiode het populairst zijn. Ze kosten 1.300 tot 1.500 euro. Ook schoenen (2.000 tot 2.500 euro) lopen goed, net als de badjassen, die gepersonaliseerd kunnen worden.
Of ze het herkent, dat rijke mensen die alles al hebben nog rijker willen worden? ‘Ik niet, maar ik ben dan ook geen miljonair. Meer een would be-miljonair.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant