Dat de hersteloperatie toeslagen volkomen is vastgelopen, heeft een bizar neveneffect. Het lukt de overheid praktisch nooit om tijdig te beslissen over bezwaren van toeslagenouders. Die krijgen, mits ze naar de rechter stappen, daardoor vrijwel automatisch 15 duizend euro extra uitgekeerd, ook als ze niet gedupeerd zijn.
is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over financiën en landbouw.
Minstens twee rechtbanken hebben de afgelopen maanden in vonnissen hun zorgen uitgesproken over de explosieve stijging van het aantal beroepszaken van toeslagenouders. Het grootste deel daarvan (meer dan twee derde) gaat over het door de overheid overschrijden van wettelijke beslistermijnen.
Inmiddels zijn er ongeveer 9.300 van dergelijke procedures bij rechtbanken aanhangig gemaakt. Per maand komen daar ongeveer 500 nieuwe zaken bij, en dat tempo neemt toe.
‘De wetgever heeft bewust een regeling met feitelijk onhaalbare beslistermijnen aanvaard’, schrijft de rechtbank Rotterdam op 15 juli in een vonnis. De rechter ziet dit als een ‘bijzonder onwenselijke situatie’ en noemt de opeenstapeling van dwangsommen ‘disproportioneel’.
De Utrechtse rechtbank merkt in een uitspraak van oktober op dat de dwangsommen ‘onbedoeld een extra compensatie vormen voor slachtoffers van de toeslagenaffaire, waarbij ze ook worden toegekend in gevallen waarin nog niet definitief is vastgesteld dat de aanvrager daadwerkelijk gedupeerd is’.
De Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen (UHT) moet binnen twaalf weken een besluit nemen over een bezwaar van een toeslagenouder die het niet eens is met de hoogte van de toegekende schadevergoeding. Door een tekort aan mankracht in combinatie met het grote aantal aangemelde gedupeerden (68.376) haalt de UHT die deadline in de praktijk vrijwel nooit.
Als de UHT niet tijdig een besluit neemt, kunnen ouders de overheid in gebreke stellen. Als er dan na twee weken nog geen besluit ligt, krijgen ze alvast een vergoeding van 1.442 euro. Twaalf weken na het indienen van hun bezwaar kunnen ouders vervolgens beroep aantekenen bij de rechtbank wegens het overschrijden van de wettelijke beslistermijn. De rechter doet in principe binnen acht weken uitspraak en geeft de UHT dan nog maximaal zes weken om alsnog een besluit te nemen.
Als de UHT ook die termijn overschrijdt, heeft de bezwaarmaker recht op een dwangsom van 100 euro per dag met een maximum van 15 duizend euro. Dat bedrag is in augustus 2023 vastgesteld door de Raad van State, de hoogste bestuursrechter van het land. Dit betekent dat de Dienst Toeslagen deze dwangsom na ongeveer 47 weken volledig verbeurt. Omdat het gemiddeld ruim 78 weken duurt voordat de UHT een beslissing op bezwaar neemt, krijgen bezwaarmakers in vrijwel alle situaties de volledige dwangsom uitgekeerd.
Dat gedupeerde ouders financiële compensatie krijgen voor de lange wachttijden, is te verdedigen. Alleen zijn rechterlijke dwangsommen daar niet voor bedoeld. Dwangsommen zijn een stok achter deur om de veroordeelde partij (in dit geval de UHT) aan te zetten tot actie. Omdat de UHT totaal buiten machte is om sneller te beslissen, missen de dwangsommen dus hun doel.
Omdat de 15 duizend euro inmiddels vrijwel altijd wordt uitgekeerd, levert een gang naar de rechter per definitie een flink bedrag op. Procederen kost de ouders niets, want wie zich als slachtoffer meldt, krijgt gratis rechtsbijstand. Ook zonder die dwangsom ervaren toeslagenouders een prikkel om bezwaar aan te tekenen. Bedragen die ze in een eerder stadium ontvangen hebben – zoals de 30 duizend euro van de Catshuisregeling – hoeven ze niet terug te betalen, ook niet als later blijkt dat ze nooit gedupeerd waren. Hier geldt dus: baat het niet, dan schaadt het niet.
Er zijn signalen dat sommige ouders hier misbruik van maken. Als de dwangsom van 15 duizend euro bijna is verbeurd, kunnen ouders namelijk opnieuw beroep aantekenen wegens overschrijding van de beslistermijn. Na ongeveer veertien weken gaat de teller dan weer lopen en krijgen ze recht op een tweede dwangsom tot een maximum van 15 duizend euro.
De Rotterdamse rechtbank schrijft in zijn vonnis dat ouders soms twee tot wel vier keer in beroep gaan wegens het niet tijdig beslissen op één bezwaar. Bovendien neemt de UHT vaak meerdere besluiten in één ouderdossier, zoals afzonderlijke besluiten over elk toeslagenjaar. Tegen elk van die besluiten kan de ouder apart bezwaar indienen, en dat kan – in theorie – na beroep bij de rechter drie keer 15 duizend euro opleveren.
Ook ouders die nooit onder het toeslagenschandaal geleden hebben, kunnen van deze situatie gebruikmaken. Meer dan 29 duizend van de aangemelde ouders zijn voorlopig aangemerkt als ‘niet-gedupeerd’. Zij hebben bijvoorbeeld nooit kinderopvangtoeslag ontvangen, nooit met een terugvordering te maken gehad, of die terugvordering bleek achteraf terecht.
Maar ook het UHT-oordeel dat iemand niet gedupeerd is, staat open voor bezwaar en beroep. En ook die procedures geven na het verlopen van de wettelijke beslistermijn recht op 15 duizend euro. De rechtbank Utrecht bevestigt in zijn vonnis dat een als ‘niet gedupeerd’ aangemerkte vrouw recht heeft op 15 duizend euro, en op nog meer geld als de UHT binnen zes weken na de uitspraak geen besluit zou nemen. Toenmalig staatssecretaris Aukje de Vries (VVD) schreef in juni aan de Tweede Kamer dat 19 procent van de beroepszaken over ‘te laat beslissen op bezwaar’ wordt aangespannen door ouders die (nog) niet als gedupeerde zijn erkend.
De Utrechtse en Rotterdamse rechtbanken hebben daarom – tegen de Raad van State in – besloten dat de UHT voortaan veertig weken de tijd krijgt om te beslissen over bezwaar. Ook hebben deze rechtbanken de dwangsom verlaagd naar 50 euro per dag. Tegen het vonnis van de rechtbank Rotterdam loopt een beroep bij de Raad van State. Die moet binnenkort dus een nieuw oordeel vellen over de dwangsommen.
Ondertussen escaleert het bedrag dat de Dienst Toeslagen aan dwangsommen moet betalen. In de periode mei – augustus 2024 was dit 30 miljoen euro; bijna twee keer zoveel als in het hele jaar daarvoor. Het ministerie van Financiën denkt dat het bedrag tot ver boven de 100 miljoen zal oplopen.
Een woordvoerder van verantwoordelijk staatssecretaris Sandra Palmen (Herstel en Toeslagen, NSC) noemt de escalatie van het aantal verbeurde dwangsommen een ‘grote zorg’. Het ministerie heeft zijn hoop gevestigd op het spoedadvies van de commissie-Van Dam, die een oplossing moet aandragen. Dat advies wordt eind deze maand verwacht.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant