Op 6 januari heropent de gerenoveerde Nederlandsche Bank aan het Frederiksplein in Amsterdam. Architect Francine Houben van bureau Mecanoo won de ontwerpprijsvraag met een stoutmoedige belofte: zij zou het gesloten bastion omtoveren tot een ‘21ste-eeuws Volkspaleis’. In hoeverre is dat gelukt?
schrijft voor de Volkskrant over architectuur, landschapsontwerp en stedenbouw.
De renovatie van het hoofdkantoor van De Nederlandsche Bank (DNB), dat op 6 januari heropent, roept associaties op met een spionagefilm. Neem alleen al de spectaculaire nieuwe entree, via de doorgezaagde betonnen kluis, waarvan de muren – à la Goldfinger – met goudkleurige verf zijn beschilderd.
De slechterik in deze film? Dat leek duidelijk: het gebouw uit 1968 van architect Marius Duintjer. Een 67 duizend vierkante meter grote, hopeloos gedateerde kolos én een van de meest verguisde bouwwerken van Amsterdam. Van meet af aan werd de compositie met laagbouw en 66 meter hoge toren – opgetrokken uit beton en met stalen kolommen als omgekeerde kruisraketten – te hoog, te modern en ongenaakbaar gevonden. Waarbij Amsterdammers met weemoed terugdachten aan het fameuze Paleis voor Volksvlijt, dat hier in de 19de eeuw was gevestigd, maar in 1929 afbrandde.
Architect Francine Houben van bureau Mecanoo herkende echter de verborgen kwaliteiten van het modernistisch erfgoed. Ze won de ontwerpprijsvraag die DNB in 2018 uitschreef, met een stoutmoedige belofte: van een gesloten bastion zou zij De Nederlandsche Bank omtoveren tot een ‘21ste-eeuws Volkspaleis’. In hoeverre, en met welke ingrepen, is dat gelukt?
Het eerste wat opvalt als je vanuit de Utrechtsestraat op De Nederlandsche Bank afloopt is de betoverende gouden gloed, die door de glazen voorgevel straalt. Het zijn de wanden van de kluis, waarin voorheen de geldvoorraad en 200 ton goud lagen opgeslagen. Mede vanwege die opslagfunctie kwam het gebouw van Duintjer, ontworpen volgens het modernistische adagium ‘licht, lucht en ruimte’, nooit echt uit de verf. Al snel werden er hekken omheen geplaatst, en een bewakingspost van de koninklijke marechaussee maakte het beeld van een ‘fort’ compleet. Schoolklassen kwamen er niet in: die werden ontvangen in het bezoekerscentrum even verderop.
Met de verhuizing van het geld en goud naar het nieuwe cashcentrum op een defensieterrein bij Zeist ontstond de mogelijkheid om het gebouw naar de stad te openen. Houben heeft die met beide handen aangegrepen. Ze verplaatste de entree van het Westeinde naar het Frederiksplein, de centrumkant – waar je door de ‘gekraakte’ kluis binnenkomt. In de meterslange, drie verdiepingen hoge betonnen ruimte zijn met een diamantboor openingen gezaagd. De vloeren zijn in de meter rondom de kluis verwijderd, waardoor je via een vide tot in de kelder kijkt.
In deze goudgeschilderde ruimte bevindt zich nu de Nieuwe Schatkamer: een 4.800 vierkante meter groot publiekscentrum met een expositieruimte voor (een deel van) de kunstcollectie van DNB, een café, educatieruimten en werkplekken waarvan iedereen kan gebruikmaken. Het opent pas op 3 maart 2025, maar nu al ervaar je de krachtige symboliek van deze ingreep. De plek die voorheen het meest afgekeerd van de stad was, is omgevormd tot het meest publieke bouwdeel.
De tweede actie die – positief – in het oog springt: de onooglijke ronde toren, die in de jaren negentig naast de rechthoekige toren van Duintjer verrees, is verdwenen. Deze zogenoemde Satelliet (architect: Jelle Abma) was gebouwd vanwege de behoefte aan extra kantoren. Door de opkomst van flexwerken en, sinds de coronaperiode, thuiswerken, kan de bank nu met minder ruimte toe. De spiegelglazen toren is daarom gedemonteerd en opgeslagen voor hergebruik elders.
Houben volgde de strategie die ze eerder toepaste bij de renovatie van de openbare bibliotheek in Washington, een vergelijkbaar modernistisch gebouw uit 1972 van architect Ludwig Mies van der Rohe. Ga terug naar het oorspronkelijke ontwerp, verduurzaam en voeg kwaliteiten toe in de vorm van (dak)tuinen en ontmoetingsruimten.
Op de plek waar de ronde toren stond ontwierp Houben een publiek toegankelijke binnentuin, een welkom rustpunt in de drukte van de stad. Nog zo’n fijne toevoeging is de 100 meter lange openbare kade die is aangelegd langs de Singelgracht – privéterrein waar je voorheen niet kon komen. Je kunt er in de zon zitten of aanmeren met een bootje. Op Mecanoos initiatief gaat de gemeente het Frederiksplein met zijn fontein en plantsoenen verder vergroenen.
Het groene karakter van de transformatie zit hem ook in de overstap naar duurzame energie. Op het dak liggen 1.400 zonnepanelen, daarnaast is 5.000 vierkante meter aan daktuinen en beplanting toegevoegd. De bank berekende dat er na de renovatie – kosten: 320 miljoen euro – 80 procent minder energieverbruik en CO2-uitstoot is.
Op de plek waar de ronde toren aan de bestaande toren was ‘vastgeplakt’, heeft Mecanoo een spectaculair atrium ontworpen, dat de vijf verdiepingen van de laagbouw met elkaar verbindt, via brede trappartijen en bordessen, en met doorzichten naar alle kanten. Vanuit de entree komen medewerkers en gasten – via controlepoortjes – in deze centrale pleinachtige ruimte, waarna zij kiezen waar ze willen werken en overleggen: de hoogbouw met kantoren, het bedrijfsrestaurant met terras aan de Singelgracht of de open werkruimte in de voormalige kashal aan de voorzijde, waar vroeger de geldtelmachines stonden.
Deze dubbelhoge hal met zijn markante stalen kolommen was in de loop der jaren dichtgetimmerd met wanden en een tussenvloer. Mecanoo heeft de ruimte in oude glorie hersteld en voorzien van een fraaie terrazzovloer, waarop lange tafels met tafellampen staan; het ademt de sfeer van een bibliotheek.
Ook het naastgelegen vergadercentrum is stijlvol ingericht, met warm hout op de wanden en roestbruin-met-crème ‘jarenzeventig’-tapijt op de vloeren. Geïnspireerd door de elegante spiraaltrap die Duintjer bouwde met beton en hout heeft Houben een tweede spiltrap ontworpen, waardoor je makkelijk heen en weer loopt tussen de open werkverdiepingen. Op de plek waar je voorheen uitkeek op een troosteloze laad- en losplaats voor leveranciers is een overkapping gemaakt met daarop een daktuin. Medewerkers kunnen hier lunchen en er is een groente- en kruidentuin waarin zij kunnen tuinieren.
Dat de gevel van Duintjers iconische toren compleet is vernieuwd, zie je niet direct; daarin schuilt het vernuft van Mecanoos restauratiewerk. De betonnen gevels, bekleed met terracottakleurig tegelwerk, waren zwaar vervallen; omdat er tegels afvielen, hingen er al jaren netten rond het gebouw. De architecten ontwierpen een nieuwe, geïsoleerde gevel die er hetzelfde uitziet, maar voorzien is van dubbele ‘klimaatramen’ waardoor frisse lucht in de kantoren binnenkomt.
Het was een hele puzzel om de oorspronkelijke, handgemaakte tegels, die in kleur en vorm subtiel van elkaar verschillen, na te bootsen. De architecten ontwierpen zes verschillende tinten, die in een schijnbaar willekeurig patroon zijn verwerkt in de prefab gevelelementen.
De verfijnde restauratie van de gevel contrasteert nogal met het interieur van de toren. De vijftien kantoorverdiepingen zijn rechttoe rechtaan ingericht met (hergebruikte) meubels en plantenbakken. Op de vloeren ligt grijs linoleum; de kleur moet komen van het knalrode en -blauwe kunstvilt waarmee de kernen met de liften en trappenhuizen zijn bekleed. Dat materiaal zorgt voor een prettige akoestiek, maar de harde kleuren detoneren met Duintjers natuurlijke kleurenpalet van beton en hout.
Wat veel goedmaakt is het grandioze uitzicht over de stad, en: de zestiende verdieping. Deze bovenste etage, die voorheen gevuld was met installaties, is door de architecten getransformeerd in een rooftopbar met een klein auditorium en vergaderruimte. De glans van de entree keert terug in de goudkleurige stoffering en glimmende tegels op de bar. Zo heeft Mecanoo een passende kroon gezet op een grootse renovatie.
Renovatie hoofdkantoor De Nederlandsche Bank (2018-2024)
★★★★☆
Ontwerp: Mecanoo architecten
Opdrachtgever: De Nederlandsche Bank
Adres: Frederiksplein, Amsterdam
Bouwsom: 320 miljoen euro
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant