Tegen wie heb ik het hier? Behoorlijk veilige gok: krantenabonnee, links, theoretisch opgeleid, geen grote geldzorgen, niet meer de jongste. Zie het niet als diskwalificatie. Ik draag iedere lezer op handen.
Maar aan mij knaagt wel de vraag: doen traditionele media genoeg om te bereiken wie ze niet bereiken? De vraag daarachter: zullen voldoende mensen met verschillende opvattingen in de toekomst nog een gemeenschappelijke werkelijkheid onderkennen? Of is het straks de werkelijkheidsbeleving zelf waarin we ons van elkaar onderscheiden? Zodanig dat er geen ruimte meer is voor enig voortschrijdend inzicht, omdat elk stukje dat je opschuift als verraad geldt aan de gemeenschap waarmee je een gekozen realiteit deelt?
Over de auteur
Kustaw Bessems is columnist van de Volkskrant. Hij was twaalf jaar journalist voor de Volkskrant en werkt nu als adviseur voor overheden en maatschappelijke organisaties.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Het hele idee onder de liberale democratie is dat je een voortdurend debat voert over de voorlópige waarheid. Ergens in het achterhoofd houd je er rekening mee dat een ander het beter kan weten. Gaat dat bescheiden besef verloren, dan blijven ijzig langs elkaar heen leven, onderdrukking of oorlog als mogelijkheden over.
De dood van de journalistiek is vaak ten onrechte voorspeld. De werkelijke kwestie is of overleven lukt zonder terugtrekking in een niche. Zo is het logisch dat stukken achter een betaalmuur zitten – de bakker geeft het brood ook niet weg – maar gevolg is dat veel hoogwaardige informatie moeilijk toegankelijk is. Intussen wordt al het andere denkbare materiaal – goed, slecht en lelijk – quasi gratis bij publiek door de strot geduwd.
Bij de opkomst van AI, dat al relatief eenvoudige verhalen kan maken, luidt nu het devies in de journalistiek om jezelf onmisbaar te maken met bijzonder aanbod. Deze beweging is steeds hetzelfde, publiek terrein prijsgeven en in leven blijven door te verdienen aan liefhebbers van kwaliteit. De Deense hoogleraar Rasmus Kleis Nielsen van het Reuters Institute for the Study of Journalism, waarschuwde al dat journalistiek zoiets kan worden als klassieke muziek, belangrijk voor een kleine bovenlaag, nauwelijks voor de meerderheid. En dus, net als historisch lang het geval was, zonder democratische rol van betekenis.
De trends zijn volgens hem onmiskenbaar. Van de tijd besteed aan digitale media is maar een beetje bestemd voor nieuws, en die belangstelling neemt verder af. In een doorwrocht artikel zag VN vorig jaar al ‘een medialandschap dat zich vooral richt op Nederlanders die het goed hebben’.
Omdat ze hun advertentie-inkomsten zijn kwijtgeraakt aan techbedrijven, zijn oude media afhankelijker geworden van betalende klanten en is het verleidelijk om die klanten te geven wat ze lekker vinden. Dus niet te veel ideeën die hun tegen de haren in strijken. En anders dan in het door Rasmus Kleis Nielsen aangehaalde verleden, verzuipt de massa intussen in ander aanbod. De makkelijkste manier om daarin een weg te vinden, is deze: als het bij mijn wereldbeeld past, is het waar. Dus elite én massa sluiten zich almaar meer op in het eigen gelijk. Nog in de hand gewerkt door bewust geplante desinformatie.
Sociale media zijn niet alleen maar vreselijk, hoor. En oude media zijn feilbaar. Maar nemen je buurman en jij nog genoeg overlappende feiten tot je om een gesprek te kunnen voeren? En hoe wordt dat voor jullie kinderen? Jongeren blijven via sociale media op de hoogte. Daar delen oude media weinig, om hun verdienmodel niet te ondermijnen. De NOS ploetert er dapper verder, maar recente politieke ontwikkelingen leren hoe kwetsbaar gesubsidieerde media ook zijn: de grootste partij van Nederland bepleit afschaffing.
In The Atlantic concludeert Helen Lewis al dat het in de VS achterhaald is om traditionele media nog ‘mainstream’ te noemen. Dat etiket past beter bij The Joe Rogan Experience, de best beluisterde podcast ter wereld. Rogans drie uur durende interview met Trump haalde 40 miljoen views op YouTube en miljoenen op andere platforms. Ongeëvenaard! En terwijl oude media onder vuur blijven liggen wegens vermeende vooringenomenheid, zijn nieuwe mainstreammedia vaak onbeschaamd gekleurd.
Ook in Nederland ontstaan nieuwe mainstreammedia die zich aan geen enkele eis onderwerpen. Cestmocro op Instagram is een van de grootste nieuwskanalen geworden door veelal bestaande berichten zo om te katten dat ze tot maximale verontwaardiging bij de achterban leiden, met alle haat en dreigementen van dien. Maar toen het Human-programma Rewind onlangs meer over dit medium probeerde uit te vissen, kreeg het niet eens de naam van de maker. De verantwoording is nul.
Laat staan dat er een reactie kwam van Meta, het bedrijf achter Instagram. Ongelofelijk genoeg verdenken sommigen alleen uitgevers van oude media ervan dat die hun zakelijke belangen boven waarheidsvinding laten gaan en tegen machthebbers aan schurken. Terwijl intussen bazen van grote techbedrijven zich als oligarchen rond de binnenkort weer tot president beëdigde Trump verzamelen. Zo groot zijn ze, zo machtig en rijk, dat ze de massa voorwaarden kunnen opleggen waaronder die informatie tot zich neemt.
De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid wil inmiddels dat de overheid ‘voor de democratie belangrijke informatie’ beter vindbaar maakt. Maar poeh hé, een regering die bepaalt wat wij moeten weten, is óók griezelig. En een pr-cadeau voor Elon Musk. Wat dan? Meer persoonlijk contact van journalisten met hun publiek, zag ik ergens gesuggereerd worden, om vertrouwen te herstellen. Misschien is dat een beginnetje. Het is voor media hoe dan ook kiezen: een regelrechte route naar de marge of een taai gevecht om het voortbestaan van voorlopige waarheden.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant