In Wisselwachter brengt Geert Mak de grote wereldgeschiedenis opnieuw terug tot een verhaal over mensen van vlees en bloed. ‘Tot mijn eigen verwondering werd het boek heel actueel; de huidige, enge tijd begon zich almaar sterker op te dringen.’
recenseert voor de Volkskrant boeken over politiek en openbaar bestuur.
Een heldere blik, om niet te zeggen pretoogjes, onder een sneeuwwitte kuif. Een gretige gesprekstoon. Ja, het gaat goed met Geert Mak en zeker, hij had zichzelf beloofd altijd 54 te blijven, maar nu, diep in de zeventig, is hij toch wel hondsmoe, nu hij met zijn vaste redacteur Emile Brugman de laatste loodjes weegt van Wisselwachter. Het boek dat op 20 april moet verschijnen, is vintage Mak: omvangrijk – zo’n 600 pagina’s – en episch.
Deze keer vertelt hij over de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog, vooral vanuit Amerikaans perspectief. Hoe spectaculair de New Deal was, het sociaal-economisch overheidsprogramma uit 1933 dat de Verenigde Staten uit het moeras van de Grote Depressie moest trekken. En hoe president Roosevelt in 1944 ervoor koos niet eerst met de Japanners af te rekenen, maar zijn militairen naar Europa stuurde, waardoor de oorlog op het oude continent niet nog eens drie jaar voortduurde. Hoe, kort en goed, de jaren dertig en veertig in de VS een tijdperk vormden vol dilemma’s en valstrikken over economie, oorlog en democratie – hetgeen opmerkelijk actueel klinkt.
Geert Mak heeft vier jaar gewerkt aan zijn nieuwe boek en als vanouds heeft hij boekenkasten en archieven omvergetrokken, getuigen en deskundigen geraadpleegd. Vooral heeft hij, werkende weg, opnieuw de grote wereldgeschiedenis teruggebracht tot een verhaal over mensen, bijzondere types én alledaagse figuren, maar allemaal lui van vlees en bloed.
Je hoofdpersoon is een zekere Harry Hopkins. Wie was hij?
‘Hij was de rechterhand van Roosevelt, ik zou bijna zeggen: de tweelingbroer van de president. Twaalf jaar lang heeft dat duo, onlosmakelijk met elkaar verbonden, vanuit het Witte Huis de wereldpolitiek richting gegeven. Gierend ambitieus was Hopkins, geestig en scherp. Een lange, magere man, een voormalige welzijnswerker, nogal slobberig in de kleren. Hij wist alles, kende iedereen, Churchill liep met hem weg. Hij was de wisselwachter.’
Wat doet een wisselwachter?
‘Wisselwachters bedienden op rangeerterreinen de wissels van het spoor. Als er een sukkel bij zat, had je een groot probleem. De goede wisselwachter stuurt op het juiste moment de trein in de juiste richting. Dat was Harry Hopkins. Op de officiële foto’s stond hij steevast op de tweede rij. Hij wist dat zijn rol er een in de achtergrond was. In Europa is hij totaal onbekend, maar in Amerika, zeker onder historici, kennen ze zijn enorme betekenis.’
Dertig jaar geleden werkte Geert Mak in een klein dorp in Friesland aan wat zijn grote doorbraak zou worden als schrijver: Hoe God verdween uit Jorwerd. Hij vertrok vanuit een idee, hij wilde de teloorgang van het traditionele platteland beschrijven. Hij huurde in Jorwerd een huisje aan de Sluytermanwei, dompelde zich onder in het dorpsleven en werkte zo een concept uit tot een meeslepend leesboek.
Voor zijn megasucces In Europa uit 2004 gold in ruime mate dezelfde werkwijze. Het idee was de slijtage te analyseren van de grote naoorlogse idealen in Europa. Geert Mak bleef niet achter zijn bureau zitten. Hij trok de wijde wereld in en haalde verhalen op, van Ieper en Verdun tot Tsjernobyl en Srebrenica. Het waren de ervaringen van mensen die persoonlijk in de geschiedenis hadden gestaan, waarmee hij zijn thema verbeeldingskracht schonk.
Bijzonder aan het ontstaan van Wisselwachter is dat Geert Mak een omgekeerde aanpak volgde. Er was eerst de hoofdpersoon en pas in diens slipstream het thema. Lezende over de New Deal liep hij Harry Hopkins tegen het lijf en raakte Mak door hem gefascineerd. ‘Hier begon het bij mensen, absoluut’, onderkent hij, ‘bij die waanzinnig intrigerende wereld van het Witte Huis van Eleanor en Franklin Roosevelt. Maar als je dan verder komt, trekt dat boek waaraan je werkt je toch als vanzelf de grote geschiedenis in. En wat voor geschiedenis! Tot mijn schrik en verwondering werd het boek heel actueel, de huidige, enge tijd, begon zich almaar sterker op te dringen en het draaide uit op de vraag: hoe houden we de democratie overeind?
‘Ik zal een voorbeeld noemen. Biden zei vorig jaar in een toespraak: ‘Wij zijn het arsenaal van de democratie.’ O ja?, denk ik ogenblikkelijk, die tekst, die ken ik. Dat heeft mijn Hopkins eind jaren dertig geschreven: wij zijn het arsenaal van de democratie. Sowieso doet de hele sfeer van nu ontzettend denken aan de sfeer van de jaren dertig: er hangt onweer aan de horizon en hoe het gaat uitpakken, wij weten het niet.’
Wat denk je, krijgen we oorlog?
‘Er zijn veel conflicten gaande, er hangen er meer in de lucht. Verdragen, overleggen zijn stopgezet. Een kleine kortsluiting en de zaak kan raar uit de hand lopen. De geschiedenis herhaalt zich nooit helemaal, maar ik denk dat de kans op oorlog, een fysieke oorlog dan wel een cyberoorlog, aanzienlijk is.’
Je citeerde in mei 2023 in een herdenkingsrede de Franse romancier en essayist Romain Rolland. Tegenover ‘het pessimisme van het intellect’ stelde hij als winnende kracht ‘het optimisme van de wil’. Jij zei het niet met zoveel woorden, maar je leek je te bekennen tot de optimisten. Nog steeds?
‘Zonder hoop wil ik niet leven. Maar er zal nu overal in Europa moeten worden gevochten voor de waarde van de democratie. Wat mij soms troost, is dat in ingewikkelde situaties plotseling mensen opduiken, nieuwe leiders, die het wel aankunnen.
‘Op dit moment heb ik het gevoel dat ook in Nederland de politici van nette partijen niet beseffen hoe gevaarlijk de toestand is. De constructie waarin Wilders als de meester van de marionetten de zaken bestiert, zet niet alleen bevolkingsgroepen tegen elkaar op, maar bedreigt fatsoenlijk democratisch bestuur. Politici moeten nu de handen ineenslaan, maar de meeste lijken zich van die noodzaak niet bewust.’
Hoe weet je dat?
‘Heel simpel: op grond van het feit dat ze het niet doen. Ze slaan geen alarm. De rol van politici is op dit moment heel belangrijk. Nette partijen moeten hun opdracht kennen. Die is nu niet het zoeken naar compromissen over het verloop van de snelweg tussen A en B. De democratie zelf staat als systeem van fatsoenlijk bestuur op het spel. Dus sla de handen ineen en doe je werk.’
In Wisselwachter heeft Geert Mak een prominente plek ingeruimd voor de legendarische, Amerikaanse oorlogsverslaggever Martha Gellhorn. Ze correspondeerde met Eleanor Roosevelt, de invloedrijke vrouw van de president. Mak haalt er een citaat bij, uit een brief van Gellhorn in het najaar van 1939:
‘Ik geloof niet dat het fascisme de democratie kan verslaan, ik denk dat de democratie alleen zichzelf kan vernietigen. Het moet zichzelf zo verzwakt hebben, zichzelf zo goedkoop hebben gemaakt en ontkend, dat het niet langer een emotionele en inspirerende realiteit is: op zo’n moment kan het fascisme, die kolossale zwendelpartij, zichzelf vermommen en een allesbepalende plaats in de geschiedenis innemen.’
Gellhorn was destijds net terug van de laatste fronten van de Spaanse burgeroorlog, door Franco gewonnen van de linkse, democratisch gekozen regering. Geert Mak: ‘Dat was trouwens ook zo’n herkenning met nu, die zich opdrong: al die discussies toen, wat lijken ze op de huidige discussies over Oekraïne. Want wat ben je nog waard, als democratie, als je niet meer de wil hebt om een mede-democratie, die een strijd voert op leven en dood, te hulp te schieten?’
Wisselwachter – Amerika-Europa 1933-1945 van Geert Mak verschijnt op 20 april. Het boek wordt uitgegeven door Atlas Contact en gaat € 35,99 kosten. Wie niet wil wachten tot april, kan vast de proloog lezen op de website van Mak, www.geertmak.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant