In het werk van de Engelse toneel- en scenarioschrijver Alice Birch (Succession, Normal People) is de zwaarbevochten positie van de vrouw een terugkerend thema. Met haar bekroonde stuk Anatomy of a Suicide introduceert het jonge theatercollectief Lenz haar nu in Nederland.
schrijft voor de Volkskrant over theater.
‘Het zit al heel lang in de familie. Altijd al, eigenlijk.’ Het personage Bonnie doelt op het huis waarin ze is opgegroeid, en dat ze op het punt staat om te verkopen. Maar ze heeft het ondertussen ook over iets anders: psychische ziektes, suïcidale gedachten en depressie. Haar moeder en grootmoeder kwamen allebei om het leven door zelfdoding, in hetzelfde huis. Bonnie probeert het patroon te doorbreken. ‘Ik moet weten dat het na mij stopt, dat er geen verdere lijn is.’
In het bekroonde toneelstuk Anatomy of a Suicide, geschreven door Alice Birch, kampen drie generaties vrouwen met intergenerationeel trauma. Toeschouwers zien simultaan drie voorstellingen in verschillende tijden. Carol worstelt begin jaren zeventig met een sluimerende doodswens. Het stuk begint als ze net uit het ziekenhuis komt; ze heeft geprobeerd haar polsen door te snijden. Haar depressie wordt door haar omgeving afgedaan als verveling van een kinderloze huisvrouw, als oplossing raadt haar familie haar aan om zwanger te worden (‘iets om voor te leven’).
Tegelijkertijd zien we op het podium haar dochter Anna, die zich eind jaren negentig op volwassen leeftijd heeft aangesloten bij een commune en een filmmaker ontmoet met wie ze een kind krijgt. Ze worstelt met een postnatale depressie en een drugsverslaving. Weer 35 jaar later, in 2033, kampt háár dochter Bonnie tussen dezelfde muren ook met somberte en angst: bewust van de trauma’s die ze heeft geërfd van de generaties boven haar, houdt ze relaties doelbewust op afstand en wil ze zelf absoluut geen kinderen krijgen.
Birch vraagt zich met deze indringende en op momenten gitzwarte mozaïekvertelling af hoe je kunt genezen van een trauma dat oorspronkelijk niet van jezelf is. In hoeverre zijn patronen van psychisch leed die door de generaties heen zijn doorgegeven bepalend voor wie je nu bent?
Het stuk ging in 2017 in première in Londen bij de Royal Court Theatre, in regie van Katie Mitchell, en speelde daarna in New York en Berlijn. Het Britse dagblad The Times noemde het in een lovende recensie een ‘nauwkeurig, slim geënsceneerd en krachtig drama’, dat op momenten moeilijk is om naar te kijken.
Het jonge Amsterdamse theatercollectief Lenz brengt met deze voorstelling het werk van Alice Birch nu voor het eerst in Nederland. Dat was nog even spannend, zegt regisseur Erasmus Mackenna: ‘Birch heeft een zacht dogma dat haar stukken alleen door vrouwen geregisseerd mogen worden, en ik ben non-binair. Maar na lang nadenken vond ze het goed.’
Wat het stuk volgens Mackenna uniek maakt, is dat intergenerationeel trauma niet alleen het onderwerp van dit stuk is, maar ook in de vorm en de structuur doorvlochten zit. Op toneel zijn we getuige van drie verschillende tijden, met scènes die kriskras door elkaar heen lopen. Als toeschouwer moet je vaak zelf beslissen naar wie je kijkt. Soms praten de personages dwars door elkaar heen, en soms vallen hun zinnen ineens samen – wonderlijk toeval, of een teken van hun diepe, intergenerationele verbondenheid.
Toneel- en scenarioschrijver Alice Birch (38) geldt als een van de interessantste nieuwe stemmen van dit moment. Ze wordt geprezen om haar radicale, experimentele stijl en haar bevlogen feminisme. Naast een aantal internationaal geroemde theaterstukken maakte ze deel uit van de schrijversploeg van Succession (2018-2023), de populaire dramaserie over de familiestrijd rond de opvolging van mediatycoon Logan Roy. Ook schreef ze mee aan de succesvolle tv-bewerking van Normal People (2020), waarvoor ze werd genomineerd voor een Emmy.
Birch groeide op in een commune in Malvern, een klein plaatsje in West-Engeland. In interviews vertelde ze over de conflicten en het drama aan de gemeenschappelijke eettafel, wat ze nog altijd een dankbare voedingsbodem voor haar schrijfwerk noemt.
Als 18-jarige meldde ze zich voor een ontwikkeltraject voor jong schrijftalent bij het prestigieuze Royal Coart Theatre in Londen. Ze brak in 2014 door met het stuk Revolt, She Said, Revolt Again, een nietsontziende, woedende hartenkreet waarin vrouwen in opstand komen tegen geweld, ongelijkheid en onderdrukking. Het blijkt een blauwdruk voor haar schrijverschap, waarin de zwaarbevochten positie van de vrouw in deze samenleving een terugkerend thema is.
Een jaar later schreef ze, ditmaal in opdracht van het prestigieuze National Theatre, We Want You to Watch: een provocerende afrekening met pornografie, waarin ze onderzocht in hoeverre het bekijken van porno doorwerkt in de sociale context. De voorstelling werd gemengd ontvangen in Engeland: sommige recensenten vonden haar te eenkennig in haar activisme en verweten haar gebrek aan nuance. Maar duidelijk was wel dat de theaterwereld niet meer om deze controversiële nieuwe auteur heen kon.
In 2015 werkte Birch voor het eerst samen met Katie Mitchell (60), de veelgevraagde regisseur die later ook Anatomy of a Suicide in Engeland zal regisseren. Samen maakten ze in Duitsland Ophelia’s Zimmer: een rigoureuze bewerking van Shakespeares Hamlet, waarin het personage Ophelia wordt uitgediept.
De twee theatermakers vinden elkaar in hun voorkeur voor provocatief toneel dat altijd vertrekt vanuit de vrouwelijke blik, en waarin seks, geweld, de dood en vrouwenhaat terugkerende thema’s zijn. Ze deinzen er daarbij niet voor terug het klassieke repertoire, zoals Shakespeare, volledig naar hun eigen hand te zetten – iets wat in hun thuisland Engeland vaak de nodige weerstand oproept. Later maakte het tweetal ook radicale theaterversies op basis van auteurs als Marguerite Duras en Virginia Woolf.
De laatste jaren richt Birch zich naast haar toneelwerk steeds meer op film en televisie. Haar speelfilmdebuut Lady Macbeth uit 2017, een zeer vrije bewerking van Nikolaj Leskovs roman Lady Macbeth uit het district Mtsensk uit 1865, gaat over een beknelde en mentaal afgestompte vrouw in 19de-eeuws Engeland die uit verzet tegen haar onderdrukking gruwelijke misdaden pleegt.
Haar recentste creatie, de zesdelige miniserie Dead Ringers uit 2023, noemde de Volkskrant een serie waarin sarcastische dialogen op een ‘zeldzaam vilein niveau’ gevoerd worden. ‘De theaterachtergrond van Birch schemert door in een aantal lange maaltijdscènes die je ook zo op de planken zou kunnen brengen, in een vlijmscherpe satire over het snijvlak van gezondheidszorg voor vrouwen en hyperkapitalisme.’
Woede is voor haar een belangrijk vertrekpunt, vertelde ze in The New York Times. Haar werk is sterk beïnvloed door toneelschrijver Sarah Kane (1971-1999), die ook veelvuldig over suïcide en psychische ziektes schreef, zoals in haar bekroonde stuk 4.48 Psychoses.
Volgens regisseur Mackenna heeft Engeland een rijke traditie aan theater over mentale ziektes, en vinden Kane en Birch elkaar in het feit dat ze beiden steeds zoeken naar radicale, uitgesproken vormen om het thema over het voetlicht te brengen.
Tegelijkertijd zijn er ook wezenlijke verschillen, benadrukt die: ‘Kane wilde een ondraaglijke waarheid onthullen en haar stukken gaan daarin tot het absolute dieptepunt. In het werk van Alice Birch zit meer liefde. Ze wil de pijn laten zien, maar haar werk is ook een handleiding: hoe blijf je met mededogen naar jezelf, je omgeving en je verleden kijken?’
Anatomy of a Suicide gaat ook heel expliciet over wat het is om moeder te (willen) zijn in relatie tot mentale kwetsbaarheid. Mackenna: ‘Wat betekent het om nieuw leven te baren als je zelf kampt met depressie, en je bewust bent van de erfelijkheid van dat trauma? De personages worstelen met de vraag of ze wel recht op hebben om leven door te geven. Het antwoord is natuurlijk: ja. Maar de consequenties zijn moeilijk in te schatten.’
Birch suggereert met haar stuk een genetisch determinisme, waarin het praktisch onmogelijk is om aan de ouderlijke erfenis te ontkomen. ‘Ik vraag me af in hoeverre trauma kan worden doorgegeven via DNA’, zei ze daarover in The Guardian. ‘Wordt het gemakkelijker om suïcide te herhalen als het taboe erop in een gezin eenmaal is doorbroken?’
Mackenna: ‘Misschien is dat zo, maar ik geloof dat je ook een voedingsbodem voor trauma in stand houdt als taboes niet worden doorbroken. Als er geen bewustzijn of kritische ondervraging van de eigen sociale omgeving is, kunnen trauma’s ook blijven voortwoekeren.’
Trauma wordt volgens Mackenna behalve door DNA ook doorgegeven door opvoeding, sociale structuren en maatschappelijke context. Die hoopt met deze enscenering recht te doen aan die complexiteit. ‘De oorspronkelijke versie van Anatomy of a Suicide, van regisseur Katie Mitchell, was een soort bunker aan leed, waaruit letterlijk niet te ontsnappen was: de drie generaties werden van elkaar gescheiden door betonnen wanden, betonnen vloeren en een betonnen plafond. Wij vonden dat te nihilistisch.’
Collectief Lenz wilde een ruimte creëren waarin ook ontmoetingen en liefde kunnen ontstaan. ‘Uiteindelijk hebben wij het benaderd als een intergenerationeel spookslot waarin iedereen juist door elkaar heen doolt. Juist de complexiteit van trauma’s, die je nooit volledig lineair en freudiaans kunt doorgronden, komt daarmee goed over het voetlicht.’
De drie vrouwen worden gespeeld door de jonge actrices Romy Vreden, Sabine van Kuipers en Marit Hooijschuur. Als acteur is het soms zwaar en confronterend om zo diep de mentale afgrond in te gaan, zegt Vreden. ‘Tegelijkertijd zit de tekst van Birch zo goed in elkaar dat het ook als een beschermlaag fungeert. Je gaat als acteur altijd op zoek naar herkenning, maar je hoeft daardoor niet heel diep te wroeten in eigen ervaringen.’
Zelf kennen ze de thema’s van het stuk uit hun nabije omgeving, waarin meerdere mensen worstelen met hun psychische gezondheid en het taboe daarop. Uit meerdere rapporten blijkt dat de mentale weerbaarheid de laatste jaren is afgenomen, zeker onder jonge mensen. Zo meldde het Trimbos Instituut vorig jaar dat een kwart van de basisschoolleerlingen en 35 procent van de middelbare scholieren in 2022 kampte met mentale problemen. Met name meisjes en jonge vrouwen worden het hardst geraakt, blijkt uit de cijfers.
De makers hopen met deze voorstelling het gesprek over mentale kwetsbaarheid open te breken, zegt Hooijschuur. ‘Want erover zwijgen, helpt echt niet. Als het niet mag bestaan, verzuip je in eenzaamheid.’
De actrices zijn zich bewust de gevoeligheden van het stuk, dat vanwege de precaire thema’s veel kan losmaken bij het publiek. Dat geeft een grote verantwoordelijkheid, zegt Vreden: ‘Ik voel me een spreekbuis voor diegenen die kampen met ernstige depressies. Daardoor is het extra belangrijk om het stuk zorgvuldig neer te zetten, zonder waardeoordeel en zonder simplistische antwoorden.’
Volgens Van Kuipers moet je de toeschouwer in zo’n kwetsbare voorstelling ook hoop bieden. ‘Het stuk moet naast alle pijn óók iets troostrijks laten zien. Bijvoorbeeld door te laten zien dat je niet alleen bent in alle eenzaamheid.’
Die balans zoeken is een worsteling, aldus Mackenna. ‘We willen het niet verzachten of milder maken, want daarmee doe je geen recht aan de ernst van het drama. Maar als je alleen maar loodzwaar leed poneert, haakt de toeschouwer ook af. Dus we moeten een manier vinden om eerst helemaal naar de bodem te gaan, en vanuit daar op zoek te gaan naar stukjes liefde, herkenning en mededogen die onder al het leed verborgen liggen.’
Praten over gedachten aan zelfdoding kan bij 113 Zelfmoordpreventie. Bel 0800-0113 of 113 voor een gesprek. U kunt ook chatten op www.113.nl
Anatomy of a Suicide door Collectief Lenz en Frascati Producties. Tournee 7/1 t/m 20/2 (première 9/1).
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant